Tyczyn, kościół Św. Krzyża (nieist.)

Urokliwy drewniany kościółek Św. Krzyża w Tyczynie, stojący kiedyś w północnej części miasta, jest dość lakonicznie opisany w Internecie. Szczęśliwie zachowało się kilka jego fotografii.

Kościół Św. Krzyża na tle lokacji Tyczyna

Ufundowany został pod koniec XV wieku, wraz z towarzyszącym mu przytułkiem dla ubogich. Czas jego budowy nastąpił krótko po wzniesieniu murowanego gotyckiego kościoła parafialnego św. Katarzyny i Trójcy Świętej w Tyczynie (budowa 1466 r.), który stanął na miejscu starszej drewnianej świątyni, ufundowanej w czasie lokacji miasta. Monumentalny kościół parafialny znajdował się w południowej części układu urbanizacyjnego, przy Bramie Sanockiej, w najwyższym kulminacyjnym punkcie miasta. Miasto, lokowane przez Kazimierza Wielkiego na podstawie dokumentu lokacyjnego z 14 marca 1368 r., wydanego w Niepołomicach, posiadało dwie bramy. Lokacja Tyczyna prowadzona była na „surowym pniu”. Początkowo cała zabudowa była drewniana. Rynkowi nadano rozmiar 3 x 1,5 sznura, tj. 132 x 66m.

Powstanie poza granicami miasta przytułku-szpitala i drewnianego kościoła Św. Krzyża, świadczy o istnieniu w późnośredniowiecznym Tyczynie ustrukturyzowanego i świadomego podejścia do opieki nad potrzebującymi. Umiejscowienie za murami tego typu instytucji, było typowe dla ówczesnej praktyki dla miejsc zajmujących się ubóstwem, chorobami i opieką nad podróżnymi. Z kolei drewniany budulec akcentował podrzędną funkcję kościoła względem fary.

Dramatyczne dzieje drewnianego kościółka

Obiekt był kilkukrotnie niszczony i odbudowywany. Toteż na zdjęciach zachowała się jedna z jego ostatnich form, trudno powiedzieć, na ile nawiązująca do gotyckiego pierwowzoru.

Po raz pierwszy kościół św. Krzyża spłonął w 1600 roku podczas jednego z najazdów tatarskich. Odbudowano go dopiero w 1638 roku, co może świadczyć o trudnej sytuacji materialnej lokalnej społeczności.

Niestety świątynia nie ostała się długo, bo spłonęła ponownie już w 1657 roku, spalona przez wojska Jerzego II Rakoczego, sojusznika Szwedów w czasie Potopu, jednego z najbardziej niszczycielskich epizodów historii Polski. Kościół tym razem odbudowano znacznie szybciej, bo stanął już ok. 1670 roku.

Ostatni okres funkcjonowania kościoła

W 2 poł. XIX w. kompleks szpitalny wszedł pod opiekę przybyłych wówczas do Tyczyna Zgromadzenia Sióstr świętego Dominika. Dom zakonny w Tyczynie był jednym z czterech pozostawionych przez założycielkę, Matkę Kolumbę Białecką. Budynek klasztorny wzniesiono w 1878 r. Dawny budynek szpitala dla ubogich został formalnie przejęty przez siostry w 1923 r. i przekształcony w „zakonną ochronkę dla miejscowych dzieci”. Modernizacja i uporządkowanie usług społecznych w międzywojennej Polsce odbywała się na podstawie Ustawy o opiece społecznej z 1923 roku, która stworzyła ramy prawne dla takich działań.

Kościół św. Krzyża na mapie z 1851 r. (źródło: Archiwum Państwowe w Przemyślu):

Wkrótce potem, w 1930 roku, drewniany kościół Świętego Krzyża po raz kolejny spłonął, i po tym zdarzeniu nie został już przywrócony. W miejscu, gdzie znajdował się kościół, przy ul. Św. Krzyża w Tyczynie, stoi dziś krzyż pamiątkowy z tabliczką „Na pamiątkę kościoła pw. Św. Krzyża, który powstał w XV w., spłonął w 1930 r. Parafianie, Tyczyn 2009„.

Kościół Św. Krzyża na mapie józefińskiej (Friedricha von Miega) z 1779-1783: