Samuel Beniamin Klose (1730-1798) jest jednym z najwybitniejszych historyków Śląska. Autor monumentalnego „Von Breslau”. Niniejszy tekst zawiera kilka notatek i inspiracji na jego temat, początkowo skupiając się na postaciach, z którymi miał styczność. Ten wpis może się rozwinąć w najbliższym czasie (szczególnie jeśli chodzi o linki do tekstów Klosego).
Klose był wybitnym wrocławskim historykiem, którego ambicją był opis historii stolicy Śląska na podstawie źródeł – z podaniem tych źródeł, a także odrzucenie „kronikarskich bajek”. We wstępie do tomu 1 Von Breslau pisze:
Dlatego uczyniłem swym obowiązkiem nie przytaczać żadnego wydarzenia bez wskazania źródeł i ich uprzedniego zbadania. Korzystanie z wiadomości pisanych, a przede wszystkim z dokumentów [dyplomów], było jednym z moich pierwszych postanowień, zwłaszcza że większość moich poprzedników zupełnie spuściła to z oczu; bo albo nie mieli ku temu okazji, albo nie chcieli z nich korzystać.
Artykuł ten jest w pewnym sensie notatnikiem z życia i twórczości Samuela Benjamina Klosego. I z tego względu też, jak żywy organizm, przynajmniej przez jakiś czas jeszcze będzie modyfikowany, poprawiany, uzupełniany. Jego obszerna i mało literacka, zwłaszcza pod koniec, forma wynika z chęci zebrania w jednym miejscu wszystkich istotnych spraw i – dodatkowo stworzenia podręcznego katalogu jego twórczości. Wiele z tych rzeczy być może pierwszy raz pojawia się w Internecie i w języku polskim. Zwłaszcza pewnie rękopisy były mało eksploatowane. Ale… zacznijmy od początku!
Edukacja S. B. Klosego
Na podstawie jego biografii można wyrobić sobie obraz o XVIII-wiecznej edukacji. Wertując studium o S. B. Klosem Lucyny Harc dowiadujemy się, że we Wrocławiu, kiedy Klose zaczynał naukę w 1739 roku, istniały 3 gimnazja: dwa ewangelickie przy kościołach św. Marii Magdaleny i św. Elżbiety, i jezuickie połączone w 1702 z uniwersytetem. W wieku 9 lat Klose trafił do 6 klasy w gimnazjum magdaleńskiego, gdzie podstawą była łacina, tu odnoszono się szczególnie do Cycerona, Pliniusza, Wergiliusza, Horacego czy Seneki. W łacinie prowadzona była w większości religia i wszystkie przedmioty w dwóch najwyższych klasach. W 1736 r. wprowadzono obowiązkową naukę greki i hebrajskiego. Dotąd uczyli się ich jedynie uczniowie chcący studiować w przyszłości teologię. Religia była drugim po łacinie przedmiotem jeśli chodzi o liczbę godzin, pozostałe nauczane przedmioty to retoryka, filozofia, historia i tzw. przedmioty realne: matematyka, geografia, astronomia i fizyka, a także języki nowożytne, zwłaszcza francuski. Niemieckiego uczono w młodszych klasach. W starszych używano tylko dla wytłumaczenia trudniejszych zagadnień. Do klas uczęszczali uczniowie nie wg wieku a wiedzy.
(W późniejszym czasie Klose otrzymał propozycję stanowiska rektora gimnazjum św. Marii Magdaleny, ale odrzucił, zachowując znacznie skromniejszą posadę, jaką piastował w latach 1763-1798 – tj. rektora szkoły Św. Ducha.)
[gimnazjum magdaleńskie na rysunku Wernera ok. 1750]
J. K. Arletius
Klose zaprzyjaźnił się ze swym dawnym nauczycielem, rektorem gimnazjum magdaleńskiego i bibliotekarzem biblioteki magdaleńskiej, Johannem Kasparem Arletiusem. Arletius znał biegle łacinę, grekę, hebrajski, arabski, angielski, francuski i włoski. Był znawcą literatury zarówno klasycznej jak i niemieckiej. Interesował się teologią, filozofią, medycyną i alchemią, prawoznawstwem, numizmatyką, a głównie historią, zwłaszcza dziejami Śląska i jego związkami z Czechami i Polską. Jako bibliofil zebrał bogatą bibliotekę, był też znawcą księgozbiorów magdaleńskiego i rehdigeriańskiego, gdzie później z kolei również był bibliotekarzem.
Biograf Arletiusa, będący jego siostrzeńcem, J. E. Scheibel, w wydanej w 1789 biografii wspomina o wspólnym przykrym epizodzie Arletiusa i Klosego w czasu oblężenia Wrocławia jesienią 1757 przez wojska Fryderyka II, który przybył pod miasto po zajęciu go 24 listopada 1757 przez wojska austriackie. Prusacy ostrzeliwali miasto, generując masę zniszczeń. Jeden z pocisków wpadł przez okno biblioteki magdaleńskiej, gdzie przebywali Klose i Arletius. Arletius wyszedł bez szwanku, jako że przebywał on między regałami, eksplozja pocisku jednak sprawiła, że poważnych obrażeń doznał Klose, w efekcie ran wymagał kilkutygodniowej kuracji.
Wilhelm Gottlieb Korn
W. G. Korn – z wydawnictwem tego słynnego śląskiego wydawcy Klose podjął współpracę w 1758 r. w dziale literackim Schleschise Zeitung (wychodzącej od stycznia 1742 roku początkowo pod tytułem Schlesische Privilegirte Staats-, Kriegs- und Friedens-Zeintung). Później Von Breslau Klosego było wydawane właśnie przez wydawnictwo Korna. (W posiadaniu Kornów było m.in. Psie Pole, a w czasie publikacji Von Breslau powstawał majątek Kornów w podwrocławskich Pawłowicach). Fabryka papieru Korna stała się później podstawą wytwórni sprzętu AGD „Polar”.
Założycielem wydawnictwa był Jan Jakub Korn, który przeniósł się z Berlina do stolicy Śląska w 1732 roku. Swoją księgarnię wydawniczą umieścił na początku przy Rynku 20 w wynajętym lokalu, placówka została przeniesiona w 1808 r. na ul. Świdnicką 47 (budynek zniszczony w 1945 r.) Początkowo korzystał z usług innych drukarni w Berlinie, Koburgu i Lipsku. Korn często publikował na potrzeby polskie, pierwsza publikacja w polskiej tematyce pojawiła się w wydawnictwie już w 1733 roku (traktaty Szymona Starowolskiego w j. łacińskim). Później mocniej związał się z autorami z obszaru Rzeczpospolitej, opublikował m.in. w 1755 trzecią edycję Anatomii Rzeczpospolitej Garczyńskiego (dwie pierwsze drukowane były przez Jezuitów w Warszawie w 1750 i 1751). Jak utrzymuje publikacja Die Firma Wilh. Gottl. Korn in Breslau un die Schlesische Zeintung 1732-1927 (druk: W. G. Korn, Breslau 1927):
Większa część ówczesnej literatury polskiej, która za panowania ostatniego króla Polski, błyskotliwego i ceniącego sztukę Stanisława Augusta Poniatowskiego, rozwinęła się do znacznego poziomu, ukazała się w wydawnictwie Korna.
Dla rozszerzenia działalności asortymentowej w Polsce szczególnie pożyteczne dla firmy Korn okazało się połączenie z Biblioteką Królewską w Warszawie i Biblioteką Uniwersytecką w Wilnie, ponieważ za ich pośrednictwem uzyskała ona upoważnienie do wprowadzania książek do Polski bez ograniczeń cenzuralnych. Dzięki tym sprzyjającym okolicznościom dom Kornów mógł założyć filie (komandyty) w Warszawie, Lwowie i Poznaniu.
Polska działalność wydawnicza, która obok dzieł polskich klasyków: Kochanowskiego, Krasickiego, Karpińskiego, Orzechowskiego i in., obejmowała także wydawanie dużych słowników polsko-niemieckich i polsko-francuskich, nabrała takiego rozmachu, że polski katalog wydawniczy firmy Korn w roku 1790 wykazywał nie mniej niż 250 dzieł.
Obok tego Wilhelm Gottlieb Korn wydawał dzieła autorów niemieckich, m.in. obszerne pisma filozoficzne Christiana Garvego oraz dzieła historyczne Feßlera, które doczekały się wielu wydań i przez wiele lat należały do najbardziej chodliwych artykułów w handlu księgarskim.
Jan Fryderyk Korn (1736-1802), najstarszy syn Jana Jakuba również poszedł w ślady ojca, jednak założył drugie wydawnictwo (które w 1836 zostało odkupione przez główne wydawnictwo Kornów). Bezpośrednim następną ojca został jego młodszy brat, Wilhelm Bogumił (Gottlieb) Korn, który kierował firmą od 1762 roku i stał się wydawcą Von Breslau Klosego.
Gotthold Ephraim Lessing
Ów pisarz i dramaturg przebywał we Wrocławiu od 1760 do 1765 r., gdzie przyjechał w charakterze sekretarza jednego z pruskich generałów. Klose zaprzyjaźnił się z Lessingiem i stał się dla niego przewodnikiem po wrocławskich zabytkach (ech! ciekawe, co dokładnie Klose pokazywał w tym Wrocławiu, może spacerowali ścieżką Listu 3 Z Wrocławia?) i bogatych wrocławskich księgozbiorach, rękopisach i książkach (przede wszystkim dwu bibliotek publicznych i bibliotek klasztornych). Zapewne zresztą Klose stał się ważnym źródłem z okresu pobytu pisarza we Wrocławiu dla młodszego brata Lessinga, który napisał później biografię Lessinga.
Klose był niemal jego rówieśnikiem, stąd może szczególna między nimi zażyłość. Często bywał w mieszkaniu Lessinga, tam spotykał profesora Straubego, Arletiusa, czy rewidenta mennicy Langnera, w tym gronie prowadzono dyskusje o nauce i literaturze. Klose podaje, że niekiedy zastawał Lessinga jeszcze o 10 rano w łóżku. Pomagał też pisarzowi skompletować we Wrocławiu pokaźną biblioteczkę, którą później ten zabrał do Berlina.
Jak uczyć historii
W 1774 Klose otrzymał propozycję uczestniczenia w pracach nad reorganizacją szkolnictwa jezuitów. Warto tutaj wspomnieć pomysł Klosego na nauczanie historii, który wtedy zaproponował.
Uważał, że nauczanie historii nie powinno odbywać się w sposób chronologiczny (począwszy od starożytnych cywilizacji itp.), ale problemowo, wg metody naturalnej. W młodszych klasach należało zainteresować młodzież historią przez baśnie i krótkie opowiadania. Natomiast właściwe lekcje historii trzeba rozpocząć od zapoznania się z dziejami ziemi rodzinnej, by stopniowo dalej rozszerzać kręgi na historię ojczyzny, Europy i – dopiero w następnej kolejności świata (tutaj można było wesprzeć się geografią). Przedstawiono by główne nurty myślowe, panujące obyczaje czy geniuszy, kończąc na dziejach filozofii, nauki, wynalazków i ludzkości (AP Wr., Zbiór Klosego, nr 9, s. 49-50, 75; wg Lucyny Harc, „Samuel Beniamin Klose (1730-1798). Studium historiograficzno-źródłoznawcze”).
Przy wykładzie historii zależy bardzo wiele od tego, by nauczyciel nie czytał z zeszytu w sposób ciągły i monotonny, lecz by mówił żywo, swobodnie, patrząc na uczniów. Nie powinien wiązać się zbyt ściśle z podręcznikiem, lecz używać go jako środka pomocniczego, by uwaga słuchaczy była stale utrzymana.” (Klose)
Klose miał już wówczas doświadczenie od 1762 piastując funkcję nauczyciela w gimnazjum św. Marii Magdaleny. Półtora toku później magistrat Wrocławia podjął decyzję, by zaproponować mu funkcję rektora szkoły Św. Ducha w miejsce zmarłego we wrześniu 1763 poprzedniego rektora, J. G. Thamma. Funkcję tę piastował do śmierci w 1798 r. w wieku 68 lat.
[klasztor bernardyński wg rysunku Wernera – przejęty przez protestantów po reformacji, przy nim znajdowała się szkoła Św. Ducha, a w niej mieszkanie Klosego, rektora szkoły od 1763 r. – budynek w tle po prawej stronie]
„Von Breslau…”
Lata 70. to okres wzmożonej działalności naukowo-badawcza Klosego, zakończony wydaniem w latach 1781-1783 najważniejszego dzieła Klosego: Von Breslau. Dokumentirte Geschichte und Beschreibung. In. Briefen, które składa się z 6 książek (tom 1 cz. 1 i 2, tom 2 część 1 i 2, tom 3 część 1 i 2), a nawet 7 (jeśli brać pod uwagę, że tom III dzieli się właściwie na 3 części (z czego 2 i 3 to łącznie ponad 2000 stron – – !!!). Klose był niewątpliwie tytanem pracy i gdyby nie opór Korna, pewnie na 8 tomach by się nie skończyło.
Niekiedy da się znaleźć wydanie tomów w całości (tzn. całość pracy składa się wówczas z 3 tomów – poniżej). Chyba jednak są to dla porządku książki złączone wtórnie, bo chyba Korn nie wydał tomu III, który składałby się z przeszło 2500 stron. Po prostu technicznie byłoby to bardzo mało funkcjonalne.
Są to oczywiście rozważania niepotrzebne z perspektywy osoby, która nie ma możliwości wejść do XVIII wiecznej księgarni Kornów czy zamówienia prenumeraty, a zdaje się jedynie na to, co może znaleźć w formie skanów (jakkolwiek Von Breslau da się niekiedy znaleźć w antykwariacie).
Pierwsza część publikacji nosiła nieco odmienny acz świetny tytuł: Von Breslau. Briefe eines Reisenden (Z Wrocławia. Listy pewnego podróżnika) – [skan poniżej]. Kolejne: Von Breslau. Dokumentirte Geschichte und Beschreibung In Briefen (Z Wrocławia. Udokumentowana historia i opis w listach).
Tutaj są pewne nieścisłości, bo tom 1 da się znaleźć w wydaniu z 1781, ale i 1780, co by znaczyło, że początek druku to był właśnie rok 80. Jednak nawet w tym wydaniu opatrzonym datą 1780, pod przedmową widzimy datę 17 lutego 1781, więc może to po prostu błąd, czy może stronę tę częściowo drukowano wcześniej (może sądzono, że uda się ukończyć całość w 1780?), tymczasem druk całości ukończono w 1781. Biorąc pod uwagę pewne błędy w druku (np. przesunięcie stron w 2 części tomu I, czy nagłówek listu zatytułowany błędną liczbą), można przyjąć, że takie błędy jak druk pewnej partii strony 1 z datą wcześniejszą również mogły mieć miejsce.
Publikacja nie jest podpisana – wyszła anonimowo, podobnie zresztą jak wszystkie wcześniejsze publikacje Klosego.
Praca nad dziełem poprzedzona była przynajmniej kilkuletnią kwerendą, polegająca na przebadaniu dogłębnym trzech wrocławskich bibliotek, gdzie dotarł m.in. do mało znanych rękopisów. Uzyskał także dostęp do Archiwum Miejskiego Wrocławia, Biblioteki i Archiwum Kapitulnego oraz do zbiorów wrocławskich i niektórych pozawrocławskich archiwów i bibliotek klasztornych (op. cit., s. 118). W ramach tych prac sporządził ponadprzeciętną ilość odpisów (uporządkowano go w XIX wieku do 237 woluminów).
Opis historii, zawarty w tych tomach, był bardzo analityczny i szczegółowy. Polegał na porównaniu źródeł. Prezentował bardzo nowoczesne podejście, niekiedy nie dając odpowiedzi, a przedstawiając jedynie istniejącą wiedzę.
W efekcie dzieło stało się bardzo rozrosłe i szczegółowe. Co prawdopodobnie spowodowało, że wydawca nie był zadowolony z efektu i nie podjął się wydania przygotowanych przez Klosego ośmiu kolejnych tomów. Pozostały one w rękopisie i zawierały opis stosunków zewnętrznych i wewnętrznych we Wrocławiu do 1576 r. Nie wydano ich do tej pory, z wyjątkiem cz. 3 Tomu III, opublikowanego w 1847 r.
Wycofanie się z życia publicznego (1784-1791)
Zerwanie w 1783 współpracy z wydawnictwem Korna i być może także fakt, że jego uwagi do reformy gimnazjum elżbietańskiego – o które był poproszony w ramach komisji – nie zostały uwzględnione, gdyż magistrat był zmuszony przyjąć instrukcje z Berlina, sprawiły, że Klose postanowił wycofać się z życia publicznego. W tym czasie zmarli też jego przyjaciele – G. E. Lessing (1781) i Arletius (1784), co nie mogło być bez wpływu. Z Lessingiem korespondował, przesyłał mu m.in. egzemplarze Neue litterarische Unterhaltungen, ale korespondencja się nie zachowała. Z kolei przypuszcza się, że po śmierci Arletiusa zaproponowano mu jego stanowisko, które było lepiej płatne i bardziej reprezentacyjne – miał się nie zgodzić z uwagi na zamiłowanie do spokoju i samotności (wg G. G. Fulleborna). Klose pozostał przy kierowaniu szkołą Św. Ducha.
Jednak mimo dalszych badań historycznych, po 1783 roku nie opublikował już żadnej pracy. Przerwanie publikacji jego opus magnum w połowie musiało być głębokim ciosem. Istnieją zresztą przesłanki mówiące o tym, że wydawnictwo chciało wznowić wydanie 1 tomu, a może opublikować kolejne, ale Klose był zbyt urażony poprzednią odmową (op.cit., s. 121).
Jako rektor szkoły Św. Ducha nie był przychylny udziałowi nauczycieli w pochodach noworocznych, uważał, że przez to tracą uczniowie z racji, że nie odbywają się lekcje. Poprosił magistrat o zwolnienie z tych obowiązków rektora i jednego z nauczycieli, którzy mogliby prowadzić lekcje, na co uzyskał zgodę 2 stycznia 1788 roku. Warto tutaj zaznaczyć, że objęcie przez Klosego kierownictwa szkołą było początkiem jej dynamicznego rozwoju, zaś Klose był jednym z 4 kolejnych wybitnych rektorów tej szkoły.
W tym czasie mieszkał, jako rektor, w mieszkaniu w budynku szkoły. Miało ono 2 pokoje i trzy alkowy wraz z poddaszem i piwnicą.
Zachowały się rękopisy mów Klosego wygłaszane przy okazji egzaminów i na początku grudnia. Pierwsza taka mowa zachowała się z 1763 roku, ostatnia z 1795. Podkreślał w nich korzystny wpływ aktywności fizycznej na ducha, a także zachęcał do kształtowania swojego charakteru i osobowości. Później sięgnął po tematy z dziedziny historii, przestrzegał m.in. przez tworzeniem spekulacyjnych teorii historycznych, wybiegających poza wiedzę opartą na posiadanych źródłach.
Praca przy porządkowaniu zbiorów Archiwum Miejskiego (1791-1798)
W 1791 Klose został zaangażowany przez magistrat do uporządkowania sięgającego swymi zbiorami XIII w. Archiwum Miejskiego Wrocławia, w archiwach którego biegłość uzyskał przez lata korzystania z jego zasobów w celach badawczych. Do pomocy otrzymał asystenta, J. K. Roppana. Lucyna Harc zwraca uwagę, że czasem w literaturze błędnie przypisuje się tutaj miano prawnika i syndyka miejskiego. Jest to oczywista nieprawda. Mimo to jeden z polskich badaczy w ramach polemiki posłużył się takim zdaniem: „Twierdzenie […], że Klose nigdy syndykiem miejskim nie był, musiałoby być poparte dowodami źródłowymi, gdyż w przeciwnym razie pozostanie nadal gołosłownym zapewnieniem”, na co L. Harc kwituje trafnie: „Żądanie znalezienia dowodów na poparcie faktu, który nie istniał, nie wymaga komentarza” (op. cit., s. 93).
Samo porządkowanie archiwum było benedyktyńską pracą i wiązało się z opracowaniem na przestrzeni 5 lat 11 tys. dokumentów, przygotowując kilkutomowe zaginione dziś repertorium (cała praca trwała zaś 7 lat, między 1791-98, w łącznej liczbie 727 dni; w niektórych okresach pracował tak intensywnie, że dni jego pracy obejmowały niedziele, a nawet Boże Narodzenie; zapewne zresztą pracował też poza archiwum, przenosząc pracę nad dokumentami do domu – po jego śmierci w mieszkaniu znaleziono jeszcze dużą ilość archiwaliów, które przeniesiono z powrotem do Archiwum). Istnieje spór, czy składało się ono z 4 czy 6 tomów (op. cit., 94-95 – przypis). Należało się zapoznać z treścią każdego z pism.
Wśród wielu dokumentów Klose odnalazł m.in. korespondencję królewską (wiele z tego poza Archiwum, w Lombardzie Miejskim, skąd przenosząc je do Archiwum Miejskiego uchronił je przed zniszczeniem od kurzu i wilgoci). Klose rozpoczął też tworzenie rozbudowanego indeksu do repertorium, które wiązało się m.in. z umieszczeniem przynajmniej części a niekiedy całego tekstu dokumentu. Praca ta rozpoczęta przez Klosego, została zakończona dopiero w 1859 przez Lindenberga, od 1855 kierownika Archiwum Miejskiego. Klose nie zdążył odebrać należności za swoją pracę, o honorarium wystąpili dopiero spadkobiercy po jego śmierci.
Jego przyjaciel, David Gottfried Gerhard, radca wrocławskiego nadkonsystorza ewangelickiego i inspektor szkolny wspominał, że w tym czasie był skupiony na pracy i coraz bardziej zamykając się w sobie, prowadził samotny i prawie pustelniczy tryb życia. Jeśli zawierał znajomości i przyjaźnie, to tylko z osobami mającymi równie jak on szeroką znajomość literatury i będącymi w stanie zadowolić jego żądzę wiedzy. Jak wyglądał? Nie wiemy, nie tylko nie podpisywał swoich pism, ale też nie sporządził nigdy własnego portretu (op. cit., s. 97-98). Wiemy jednak, że z wiekiem stał się niemal dziwakiem, nieprzywiązującym wagi do swojego wyglądu i stroju. Z kolei jego mieszkanie, jak podaje Fulleborn, było posępne, pokryte kurzem, co więcej – pełne hałasu ptaków, którym Klose pozwalał tu swobodnie latać i… załatwiać się (op. cit., s. 99).
Zmarł 18 września 1798 nagle w wieku 68 lat. Ostatnie jego wypisy dla Archiwum Miejskiego pochodzą z 11 września.
W jego mieszkaniu znaleziono pokaźną bibliotekę (4200 książek i 400 rękopisów), którą pieczołowicie gromadził przez lata. Część z książek zapewne pochodziła jeszcze z czasu studiów. Odnaleziono tam również jego niepublikowane rękopisy, w tym niedrukowane tomy – kontynuację Von Breslau… Księgozbiór trafił prawdopodobnie do biblioteki bernardyńskiej (zgodnie z życzeniem Klosego), a potem, po kolejnych fuzjach bibliotek, do biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego. Istnieją tam rękopisy oznaczone, że należały do biblioteki Klosego i zostały przekazane do biblioteki bernardyńskiej, nie wiadomo jednak, jaka część księgozbioru została przekazana w ten sposób, a jaka została zlicytowana (bo taka licytacja również się odbyła).
Dalsze dzieje spuścizny badawczej Klosego
Rodzina nie była zainteresowana tą spuścizną (postarali się jedynie o honorarium z Archiwum Miejskiego). Rękopisy spuścizny Klosego trafiły do prywatnej biblioteki Johanna Wilhelma Oelsnera. (op. cit., s. 106). Ten miał je zakupić za kwotę 100 rtl. i przenieść do zbiorów rodzinnych do Trzebnicy, gdzie w pokaźnej bibliotece były przechowywane aż do 1858 roku. Wykaz pozycji sporządził dr S. Reiche zapewne najpóźniej w 1828 roku, katalog zawierał 1080 pozycji tworzących całą kolekcję. Niestety były dość mocno nieuporządkowane, elementy poszczególnych grup zapisków były rozsiane w różnych miejscach zestawienia.
Oelsner nie udostępniał zbiorów nikomu, samemu też z nich nie korzystając. Wyjątek udało się uzyskać jedynie Gustawowi Adolfowi Stenzlowi, który namówił podeszłego już wiekiem Oelsnera do publikacji ostatniego niepublikowanego fragmentu tomu III Von Breslau, publikacja ukazała się w 1847 i obejmuje wewnętrzne stosunki we Wrocławiu od 1458 do 1526 r. Stenzl prawdopodobnie nie miał dostępu do pozostałej części zbiorów i wiele świadczy o tym, że nie zdawał sobie sprawy z tego, co zawierają pozostałe rękopisy zbioru Klosego.
10 lat po śmierci Oelsnera, w 1858, jego syn, Wilhelm Oelsner zaczął myśleć o sprzedaży zbioru za 600 rtl. Sprawą zainteresował się dyrektor Archiwum Prowincjonalnego we Wrocławiu dr Wilhelm Wattenbach, który kilka miesięcy wcześniej, w październiku 1857, miał okazję przejrzeć dokładnie zbiory. Za najcenniejsze uznał niepublikowane tomy Von Breslau, stwierdził też, że wymagają one pilnej publikacji (op. cit., s. 135).
Miasto zainteresowało się zakupem zbioru, jednak zgłosili się oni do Oelsnera zbyt późno – poinformował on, że zbiór jest już przekazany do pośrednika i będzie wystawiony na aukcji w Lipsku, gdzie miała być sprzedana w następnym roku. Miasto powierzyło Wattenbachowi określenie najcenniejszych pozycji ze zbioru. W katalogu aukcji rękopisy zostały ocenione bardzo wysoko jeśli chodzi o ich wartość naukową. Sama zaś aukcja miała być przeprowadzona w dwóch etapach – w lutym i w marcu, kiedy to miały być sprzedane m.in. rękopisy Von Breslau.
Zainteresowanie zakupem wyraziło też dwóch wrocławskich antykwiariuszy, z którymi porozumiał się magistrat i umówił na dokonanie transakcji przez jednego z nich (wybrano ciekawszą ofertę) w zamian za 10% prowizji. Ostatecznie miasto zapłaciło za zbiór wybranych przez Wattenbacha pozycji 493 rtl. 27 sg. wraz z prowizją. Zakupione archiwa znalazły się we Wrocławiu w kwietniu 1859 r. i trafiły do Archiwum Miejskiego (op. cit., s. 139). Wkrótce określono go Zbiorem rękopisów Klosego-Oelsnera (Klose-Oelsner’schen Manuscripten Sammlung). (s. 140).
Z czasem ta kolekcja była reorganizowana, dokonano jej uporządkowania. Zmieniała też miejsce pobytu wraz z tym, jak zmieniały się adresy placówek (Archiwum Miejskiego i Biblioteki Miejskiej). Trudne chwile dla zbiorów przyszły wraz z II wś., podczas której w obawie przed nalotami zbiory archiwalne wywieziono w różne miejsca poza Wrocław. Po wojnie zbiory Klosego po wielu perturbacjach w 1959 roku znalazły się w filii Biblioteki UWr na Piasku. Niestety stan wielu z nich uległ pogorszeniu, m.in. zagrzybieniu. Część archiwum Klosego odnalazła się dopiero w 1957, uważano ją za zaginioną. Sporo dokumentów wywożono do Moskwy – i tak na jakiś czas trafiły tam też zbiory Klosego, gdzie zostały zinwentaryzowane i zbadane w Bibliotece im. Lenina w Moskwie, skąd wróciły na fali odwilży. (op. cit, s. 145).
Dotąd prócz wydanych za życia 6 książek Von Breslau opublikowano jedynie dokończenie III tomu Von Breslau – a więc siódmą – w 1847 r. oraz w 1860 r. indeks do całości Von Breslau, opracowany przez Johanna Ernesta Beinlinga (pt. „Register zu Klose’s dokumentirter Geschichte von Breslau„).
Rękopisy zaś zostały zdygitalizowane po 2000 roku i są dostępne on-line na stronie Szukaj w archiwach, zebrane w 175 tematach. Przykładowy skan jednej ze stron („Ogólny przegląd piątego okresu w latach 1458–1526”):
Kompletna lista katalogów z rękopisami – być może komuś się przyda :)
Inwentarz 82/165/0 (1-175)
1. Ogólny przegląd historii Wrocławia; 2. Historia religii; 3. Historia reformacji we Wrocławiu za króla Ludwika do 1526; 4. Historia reformacji we Wrocławiu za króla Ferdynanda do 1564; 5. Historia Wrocławia za króla Ferdynanda I, t. I; 6. Historia Wrocławia za króla Ferdynanda I, t. II; 7. Historia Wrocławia za króla Ferdynanda I, t. III; 8. Historia Wrocławia za rządów króla Maksymiliana; 9. Opinia Klosego dotycząca ulepszenia szkoły jezuickiej na zlecenie pana von Carmera; 10. Mowy szkolne S.B. Klosego podczas publicznych egzaminów w szkole przy św. Duchu; 11. Mowy S.B. Klosego o Agrykoli w szkole przy św. Duchu; 12. Konsulowie i ławnicy Republiki Wrocławskiej oraz ich przysięgi, gdzie indziej niesklasyfikowane (nie syndyków i notariuszy); 13. Spisy konsulów wrocławskich (Fasti consulares); 14. Statuty wydane przez dawnych konsulów; 15. Rejestr najstarszej wrocławskiej księgi przywilejów; 16. Katalog przywilejów miasta Wrocławia; 17. Niekompletne odpisy z księgi przywilejów i indeks do niej; 18. Do historii Wrocławia: Starostwo we Wrocławiu; 19. Jurysdykcja sądów wyższych i niższych oraz cesarskie deklaracje listów żelaznych; 20. Odpisy listów żelaznych miasta Wrocławia; 21. Odpisy listów żelaznych; 22. Przywileje dotyczące miasta Wrocławia; 23. Rachunki żywnościowe magistra Piotra z XIV wieku, zwanego Henrykiem Ubogim; 24. Antykwariusz; 25. Wawrzyniec Nagi (Nudus Laurentius); 26. Odpis wyciągów z Hirsuta Hilla; 27. Księgi ekscesów i podpisów; 28. Księgi ekscesów (przestępstw); 29. Księgi ekscesów i podpisów; 30. Księgi ekscesów i podpisów; 31. Związek miejski; 32. Pierwsza księga poselstw; 33. Pierwsza księga definicji (wyroków); 34. Do historii kultury; 35. Korespondencja z czasów króla Ludwika; 36. Wyciągi z księgi zapowiedzi za Ferdynanda I; 37. Księga prokuratorów (pełnomocnictw); 38. Odpisy testamentów; 39. Indeks do rękopisu Klosego nr 37; 40. Wyciągi z księgi granic; 41. Uporządkowane chronologicznie wykazy urzędowych pism wrocławskich; 42. Sprawy religijne za Ferdynanda I i Maksymiliana II z „Negotia ecclesiastica”; 43. Dokumentalne i kronikarskie wiadomości dot. sporów biskupa Jana IV z jego kapitułą oraz sporów miasta z duchowieństwem; 44. Historia reformacji we Wrocławiu; 45. Klejnoty kościelne; 46. Do historii obyczajów II połowy XV wieku; 47. Dokumenty dotyczące ceł, głównie Wrocławia; 48. Sprawy handlowe, cła; 49. Do historii rzemieślników; 50. Ceny, przychody, wydatki; 51. Mennictwo; 52. Do historii handlu książkami i drukarstwa we Wrocławiu; 53. Do historii waśni (wojen prywatnych); 54. Korespondencja wrocławian z połowy XVI wieku, dotycząca wojny tureckiej i wojny szmalkaldenzkiej; 55. Reskrypty króla Ferdynanda I i Maksymiliana II do wrocławian; 56. Wjazd króla Rudolfa II do Wrocławia; 57. Śląsk za króla Rudolfa II; 58. Wyciągi z księgi banitów (proskrybowanych); 59. Śląsk za króla Macieja, czeskie niepokoje; 60. Reformowani we Wrocławiu; 61. Wydatki miasta Wrocławia przy obecności króla Fryderyka; 62. Do królów i książąt; 63. Listy księcia Henryka Wacława z Bierutowa; 64. Relacja panów książąt i stanów śląskich wysłana do Drezna; 65. Przebieg spraw ze starostwem księstwa wrocławskiego od 1625; 66. Sześć akt z kancelarii cesarskiej dla Wrocławia; 67. Akta dot. ucisków religijnych na Śląsku podczas wojny 30-letniej; 68. Relacja z poselstwa na dwór w Pradze; 69. O uciśnionej i ponownie założonej uprawie palm (Zakon Palmowy?); 70. Akta dot. utworzenia uniwersytetu przez jezuitów; 71. Jezuickie; 72. Varia do historii kościelnej Wrocławia; 73. Do historii roku 1741. Varia z czasów pruskich; 74. Varia; 75. Architektura Wrocławska, skopiowana w czerwcu 1884 z rękopisu J 173 Biblioteki Królewskiej w Dreźnie; 76. Spis rejestrów przesłanych do Torunia z Archiwum Miejskiego we Wrocławiu; 77. Odpisy lub regesty Szpitala Świętego, Katedry, ołtarza przy św. Elżbiecie i klejnotów; 78. Kościół św. Elżbiety – dokumenty; 79. Kaplica ratuszowa we Wrocławiu; 80. Dokumenty dot. kościoła św. Marii Magdaleny; 81. Dochodzenia dot. kościoła św. Krzysztofa, lenna i urzędu cechowego kuśnierzy; 82. Kościół św. Krzysztofa; 83. Przywileje i statuty cechu kuśnierzy; 84. Protokół cechu kuśnierzy; 85. Listy, memoriały, akta, przywileje, rachunki cechu kuśnierzy; 86. Przywileje i artykuły szlachetnego cechu kuśnierzy we Wrocławiu; 87. Zbiór różnych dokumentów i pism dotyczących całego szlachetnego zgromadzenia kuśnierzy; 88. Najstarsze księgi rachunkowe cechu kuśnierzy; 89. Stypendium Pani Reginy von Gartz, wdowy Seidel z d. Rademann; 90. Dokumenty dot. fundacji przy Świętym Duchu; 91. Chronologicznie ułożone pojedyncze listy Bernardynów; 92. Bernardyni we Wrocławiu, odpisy von Roppana; 93. Bernardyni i Kapucyni we Wrocławiu, odpisy von Roppana; 94. Listy Petera von Maghendorfa (syndyka wrocławskiego) i Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldau (radcy cesarskiego); 95. Bernardyni – odpisy z kolekcji założonej przez Riemera; 96. Kościół 11 Tysięcy Dziewic (św. Urszuli); 97. Kościół św. Salwatora; 98. Szpital św. Hieronima; 99. Wyciąg z dokumentów dot. szpitala św. Trójcy; 100. Raport Rycerskiej Komandorii Bożego Ciała w Księstwie Wrocławskim; 101. Konwent św. Wojciecha we Wrocławiu; 102. Pamiątki po klasztorze św. Wacława w Opawie braci zakonu kaznodziejskiego; 103. Dokumenty i akta dot. klasztoru św. Doroty; 104. Dokumenty dot. procesu klasztoru św. Katarzyny; 105. Rejestr domu ołtarzystów naprzeciwko św. Macieja Apostoła we Wrocławiu; 106. Kronika opatów klasztoru NMP na Piasku we Wrocławiu, opat Jodok z Głuchołaz; 107. „Casus facti” czyli o Piasku we Wrocławiu od początku fundacji Klasztoru NMP; 108. Traktaty o granicach miasta; 109. Matrykuła św. Wincentego; 110. Dokumenty do historii św. Wincentego; 111. Księga obrotowa (Liber tornalis); 112. Dyplomatariusz Śląski; 113. Kapituła i Kanonicy Wrocławscy; 114. Dyplomatariusz Śląski – Książęta; 115. Listy Biskupów Wrocławskich Wacława; 116. Dokumenty publiczne; 117. Dokumenty publiczne; 118. Spis dokumentów z Biblioteki Katedralnej; 119. Korespondencja z XVI wieku; 120. Statuty Synodalne arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława [Streszczenie]; 121. Prawo kościelne biskupa Wacława; 122. Szkoły; 123. Budżet Gimnazjum św. Elżbiety we Wrocławiu (z 1 czerwca 1787); 124. Wielki Cmentarz 1777; 125. Żydzi; 126. Młyny; 127. Sprawa wzniesienia nowego gimnazjum na wniosek M. Notariusza; 128. Fałszerstwo pieczęci 1363; 129. Dokumenty dot. uwięzienia biskupa Jana przez Władysława we Wrocławiu; 130. Proces Rempela; 131. Akta Mikołaja Gramisa; 132. Świętopietrze. Dokumenty do historii świętopietrza z Archiwum Miejskiego we Wrocławiu; 133. Indeks do Mikołaja Weigela: odpusty; 134. Werusch z Kątów; 135. Różne. Księga o pobycie (Liber de mansio); 136. Leonhard Assenheimer; 137. Akta Stoscha; 138. Historia Wrocławia Piotra Eschenloera; 139. Korespondencja Wrocławia z czasów Jerzego (z Podiebradów); 140. Akta dot. wojny z królem Jerzym (z Podiebradów); 141. Akta dot. wojny z królem Jerzym; 142. Listy królów; 143. Listy królów; 144. Listy królów; 145. Listy i przywileje królów, zwłaszcza Władysława; 146. Listy królów i książąt; 147. Listy królów, zwłaszcza Macieja; 148. Wyciągi z listów królów; 149. Listy królów, głównie Macieja; 150. Listy królów; 151. Różne listy królów; 152. Akta dot. sporów Wrocławia z książętami śląskimi; 153. Akta dot. sporów z książętami śląskimi; 154. Listy książąt śląskich; 155. Akta dot. sporów z księciem legnickim Fryderykiem; 156. Listy książąt śląskich; 157. Listy książąt śląskich; 158. Wyciągi z listów książąt śląskich; 159. Listy książąt śląskich; 160. Sprawa z książętami; 161. Stany śląskie; 162. Akta dot. sporów z miastami śląskimi; 163. Dokumenty i listy miast; 164. Akta dot. sporów z miastami śląskimi; 165. Akta dot. sporów ze Świdnicą o warzenie piwa; 166. Akta dot. sporów z innymi miastami śląskimi; 167. Akta dot. sporów z innymi miastami śląskimi; 168. Akta dot. sporów z innymi miastami śląskimi; 169. Listy miast obcych; 170. Listy miast obcych; 171. Listy miast obcych; 172. Listy miast obcych; 173. Listy miast obcych; 174. Listy miast obcych; 175. Listy miast obcych
O Wrocławiu. Listy podróżnego, TOM I
[Ilustracja przedstawia stronę tytułową pierwszego tomu jego najważniejszego dzieła, skrótowo określanego Von Breslau, czyli Von Breslau: Dokumentirte Geschichte und Beschreibung. In Briefen. Skan pochodzi z zasobów Bayerische Staatsbibliothek (München — Bor. 104 h-1).]
Opis miedziorytu: „I. Miedzioryt: Święta Elżbieta zostanie woprawiony przed Tytułem.”
Samuel Benjamin Klose nie podpisał swojego dzieła nazwiskiem. Nie był to jedyny przypadek, a częstsza praktyka w XVIII wieku. Osoby na stanowiskach urzędowych mieli wówczas większą wolność tworząc taką publikację. Dodatkowo – Klose użył formy listów, co jeszcze dodaje swobody i – chyba sprawia, że tę publikację czyta się lekko, jak gawędę. Zdecydowanie Klose wyprzedził swoją epokę, tworząc coś na kształt reportażu.
Motto otwierające tom I Von Breslau tłumaczone z łaciny brzmi:
Miasto Wrocław — siedziba i głowa królestwa, oraz nawadniające źródło praworządności, wspaniała obfitość spływająca na inne [miasta], bez którego nawet tego rodzaju miasta byłyby jakby bezgłowe, a którego społeczność obywateli, jako reguła obyczajów, wzór i zwierciadło moralności życia ludzkiego, oraz jasny blask, wyróżnia się pośród jakichkolwiek innych miast. 1420. Zygmunt, Cesarz Rzymski.
Poniżej przedstawiam dedykację i przedmowę, a także spis treści do tomu I (składa się on z dwóch pozycji książkowych: części 1 (listy 1-19) i 2 (20-36). W miarę możliwości postaram się opublikować treść niektórych rozdziałów z tłumaczeniu z niemieckiego, będą one podlinkowane pod poniższy spis zawartości kolejnych listów. Przy czym opis zawartości listów 1-36 pochodzi od Klosego, a opis kolejnych od 37 wzwyż już ode mnie (jako, że w kolejnych tomach brak niestety spisu treści).
Dedykacja
Wasza Ekscelencja czci Śląsk jako Swojego najdobroczynniejszego opiekuna. Stany Krajowe i patriotyczne towarzystwo ekonomiczne, wraz z zesłanym z nieba pojednaniem [pokojem], na które cała Europa spogląda z podziwem są na zawsze trwałymi pomnikami dla współczesnych i dla potomności o Waszych wzniosłych zasługach dla dobra Państw naszego największego i najlepszego Króla. Do nich przyłącza się historia ojczysta i jest dumna z tego, że może w Waszej osobie czcić tak wielkiego znawcę i protektora. Z najgłębszymi modłami, które wdzięczny Wrocław śle do nieba za swojego najlepszego dobroczyńcę, łączy także swoje. Autor.
Przedmowa
Każdy ma swoje własne przeznaczenie, które wszystkie muszą się jednoczyć w punkcie centralnym, by służyć państwu, którego jest się członkiem. Moje, jak mi się zdawało, polegało na tym, by być użytecznym ojczyźnie poprzez badania historyczne, a w szczególności, by historię tego miasta, któremu zawdzięczam mój byt i dobrobyt, wyjaśnić na tyle, na ile leży to w mojej mocy. Myślący czytelnicy sami dostrzegą mój główny zamiar — przesiać historię śląską, wygnać z niej bajki kronikarskie, a jednocześnie nadać jej więcej wiarygodności. Dlatego uczyniłem sobie za obowiązek nie przytaczać żadnego wydarzenia bez źródeł i ich uprzedniego zbadania. Wykorzystanie przy tym pisemnych wiadomości, a w szczególności dokumentów [aktów], było jednym z moich pierwszych postanowień, zwłaszcza że większość moich poprzedników spuściła to całkowicie z oczu; ponieważ nie mieli ku temu okazji albo nie chcieli z niej skorzystać. Aby najlepszą część moich czytelników bliżej z tym zapoznać, dołączono w przypisach wiele ustępów z rękopisów i nie drukowanych dokumentów, nie po to, by nadać tym listom uczony wygląd, lecz by dać im wiarygodność. Henel wprawdzie zaczął zaopatrywać ojczystą historię w dowody; jednakże w tej korzystnej sytuacji, w której się znajdował, mógłby dokonać o wiele więcej, gdyby jego skłonność do ogólników nie zwiodła go na manowce. To samo tyczy się Hankego, którego od lepszych badań powstrzymała jego hipoteza o niemieckich mieszkańcach Śląska i o podległości tegoż pod Rzeszę Niemiecką w najdawniejszych czasach. Thebesius i Sommerberg zdziałali jeszcze najwięcej, należą oni do tych, qui minimis urgentur malis [którzy najmniejszymi trapieni są błędami]. O Gomolckem, tym klasycznym pismaku dla wielkiego tłumu, da się powiedzieć dokładnie tyle, co o każdym partaczu historycznym.
Leżało mi na sercu, aby tak miejscowym, jak i cudzoziemcom przedstawić Wrocław w punkcie widzenia, który jest nowy i interesujący. Jeśli cudzoziemiec nabierze szacunku dla Wrocławia opartego na sprostowanych wyobrażeniach, a miejscowy patriotycznej skłonności do niego; jeśli obaj podczas czytania poczują się przeniesieni w czasy jego początków, postępu i kwitnącego ustroju; wtedy mogę sobie schlebiać, że przedstawiłem wydarzenia w ich prawdziwym położeniu. Jakże bardzo życzyłbym sobie móc wymienić tutaj nazwiska tych szlachetnie myślących mecenasów i przyjaciół, którzy wsparli mnie w wielkoduszny sposób, bez których te listy nigdy nie ujrzałyby światła dziennego; którzy przez swoją przychylność i patriotyzm postawili mnie w stanie być wdzięcznym mojej ojczyźnie. Im niech będą poświęcone moje najlepsze życzenia i moje wdzięczne serce, które bije całkowicie dla ich dobra!
Wrocław, dnia 17 lutego 1781.
Spis treści „Von Breslau…”
Biorąc do ręki publikację Von Breslau Dokumentirte Geschichte und Beschreibung Jn Briefen zorientujemy się, że nie mamy spisu treści w każdym tomie, w pierwszej części tylko do listu 19. Kolejny spis jest dopiero w 2 części II tomu. Dla ułatwienia poniżej podaję pełny spis treści. Tam, gdzie rozdziały są przetłumaczone, poszczególne punkty odnoszą do pełnej treści (choć tutaj zastrzegam od razu, że jest to raczej robocze tłumaczenie, bardziej, by zorientować się w treści, ale wydaje mi się, że w miarę dobrze się to czyta). Świetne są pierwsze listy, gdzie Klose najmocniej wchodzi w buty enigmatycznego wędrowca, który przybywa do tego miasta. Zaczyna je poznawać. I – opisuje w listach do swego przyjaciela. Wart przeczytania jest 3 list, w którym Klose opisuje wielkopiątkowy spacer na Ostrów Tumski. Podobnie zresztą Klose był przewodnikiem po Wrocławiu dla swoich gości, jak Gottholda Ephraima Lessinga, z którym się zaprzyjaźnił podczas pobytu Lessinga we Wrocławiu w latach 1760-1765 i później już do śmierci Lessinga utrzymywali kontakt korespondencyjny. Czy Von Breslau jest adresowany do Lessinga? Wszystko, co wiemy o adresacie, to tyle, że został określony L**.
Tom I, część 1 (1781)
Pierwszy Okres Historii Wrocławia.
1. List. Czego w tym liście nie należy oczekiwać. Literatura ogólnej historii wrocławskiej.
2. Idea, podług której należy napisać interesującą i kompletną historię Wrocławia.
4. Wprowadzenie chrześcijaństwa na Śląsku. Przesłuchanie świadków w tej sprawie.
5. Konfrontacja tychże [świadków]. Wynik tego. Porównanie nowszych pisarzy.
Drugi Okres od roku 1039 — 1162.
Tom I, część druga (1781)
21. O religii, sposobie myślenia, obyczajach, zwyczajach i uczoności drugiego okresu.
25. Cierpliwość i stałość Jadwigi w cierpieniu. Pokora, wstrzemięźliwość, umartwienia. Śmierć 1243.
TOM II, część 1 (1781)
• 39. List ten koncentruje się na stanie literatury i edukacji na Śląsku w omawianym okresie. Autor porównuje stan literatury do dzikiej gleby, wspominając o braku wielkich filozofów, ale wymieniając istnienie szkół katedralnych i kolegiackich (m.in. przy kościele św. Marii Magdaleny). Omówiono spory dotyczące daty założenia szkoły przy kościele Marii Magdaleny oraz postacie wczesnych śląskich pisarzy i kronikarzy, takich jak Marcin Polak (Martinus Polonus) czy biskup Tomasz II. List kończy się rozważaniami na temat poezji dworskiej (Minnesänger) i anegdotą o rzekomym otruciu.
• 40. Opisuje architekturę, ustrój miasta, handel i życie codzienne Wrocławia. Wymienione są budowle sakralne i świeckie, które przetrwały pożary, oraz omówiona jest ewolucja urzędów miejskich, w tym wójta (Erbvogt) i rady miejskiej (konsulów). List zawiera szczegółowy wykaz towarów importowanych i eksportowanych, opisuje organizację cechów, system monetarny oraz zwyczaje mieszkańców, w tym ubiór i uprawę winorośli. Wspomniano również o konfliktach religijnych i interdyktach nakładanych na miasto.
• 41. Tematem jest polityczny zwrot Śląska w stronę Czech. Opisano okoliczności, w których książę Henryk VI, nie mając męskiego potomka i będąc w konflikcie z bratem Bolesławem, oddał się pod opiekę króla Jana Luksemburskiego. List relacjonuje układ z 1327 roku, w którym Henryk VI przekazał księstwo wrocławskie koronie czeskiej w zamian za dożywotnie władanie Ziemią Kłodzką. Autor analizuje też charakter króla Jana Luksemburskiego, opisując go jako władcę ruchliwego i zmiennego.
• 42. List omawia rządy Jana Luksemburskiego nad Wrocławiem i nadane przywileje. Król przyjął hołd od mieszkańców, potwierdził dotychczasowe prawa i nadał nowe, m.in. zwolnienia z ceł i gwarancję nierozerwalności księstwa z koroną czeską,. Opisano wyprawy wojenne króla, w tym rozejm z królem Polski Władysławem Łokietkiem po oblężeniu Głogowa. Wprowadzono także regulacje prawne dotyczące karania przestępców i „rycerzy-rozbójników”,.
• 43. Opisuje wydarzenia po śmierci Henryka VI (1335), w tym zjazd w wyszehradzki, na którym Kazimierz Wielki zrzekł się praw do Śląska,. Główną częścią listu jest jednak dramatyczny konflikt między królem Janem a biskupem Nankerem o zamek Milicz. Biskup rzucił klątwę na króla i radę miejską, co doprowadziło do wielkiego napięcia politycznego i religijnego w mieście,.
• 44. Relacjonuje pojednanie miasta z Kościołem po śmierci Nankera (1341/1342), w tym pokutną procesję rady miejskiej do biskupa Przecława. Kluczowym wydarzeniem jest wielki pożar Wrocławia z 8 maja 1342 roku, który strawił niemal całe miasto, oraz pomoc finansowa króla na odbudowę,. List wymienia także reformy sądownictwa, w tym ustanowienie 12 ławników ziemskich.
• 45. Dotyczy wojen o Wschowę (Fraustadt) i oblężenia Świdnicy przez wojska czeskie,. Opisuje śmierć Jana Luksemburskiego pod Crécy i objęcie władzy przez jego syna, Karola IV. Nowy władca potwierdził przywileje Wrocławia, uregulował kwestie własnościowe (wykup wójtostwa przez miasto) i nadał prawa młynarzom oraz Żydom,. List zawiera także epitafium dla króla Jana.
• 46. Cały list poświęcony jest historii inkwizycji na Śląsku i morderstwu inkwizytora Jana ze Świdnicy (Johann von Swenkenfelt). Opisano konflikt inkwizytora z radą miejską i wójtem, ekskomunikę nałożoną na władze miasta oraz ostatecznie zabójstwo inkwizytora przez skrytobójców, którzy udawali chęć wyspowiadania się,,.
• 47. Omawia początki rządów Karola IV, w tym formalne włączenie księstw śląskich do Korony Czeskiej w 1348 roku. List zawiera wstrząsający opis epidemii „Czarnej Śmierci” (dżumy), która dotarła na Śląsk około 1349-1350 roku, oraz pojawienie się ruchu biczowników (Flagellantów),,.
• 48. Koncentruje się na działaniach Karola IV umacniających jego władzę, w tym na wydaniu Złotej Bulli dla księstw śląskich,. Opisuje małżeństwo Karola z Anną Świdnicką, co umożliwiło pokojowe przejęcie księstwa świdnicko-jaworskiego. Wspomniano o fundacji kościoła św. Doroty, Stanisława i Wacława we Wrocławiu.
• 49. List opisuje późniejsze lata rządów Karola IV, w tym niedoszły chrzest księcia litewskiego we Wrocławiu. Wymienione są liczne przywileje gospodarcze: prawo składu dla Wrocławia (zmuszające kupców do wystawiania towarów), prawo bicia złotej i drobnej monety oraz regulacje dotyczące handlu drewnem,,. List kończy się wzmianką o słynnym zjeździe monarchów w Krakowie u Wierzynka w 1364 roku.
• 50. List opisuje wykrycie fałszerstw pieczęci dokonywanych przez Johanna von Schellindorfa w 1364 roku, proces sądowy z udziałem niewidomego świadka Marcina oraz zarządzenia cesarza Karola IV dotyczące wykonania nowych pieczęci.
• 51. List opisuje pobyt cesarza Karola IV we Wrocławiu w 1367 roku, spory graniczne między miastem a klasztorem św. Wincentego (m.in. o groblę i rybołówstwo) oraz konflikt jurysdykcyjny dotyczący karania poddanych duchowieństwa.
• 52. List opisuje restrykcje Karola IV z 1370 roku zakazujące duchownym nabywania czynszów i domów w mieście bez zezwolenia, przywileje handlowe dla wrocławian oraz śmierć cesarza w 1378 roku i anegdoty o jego charakterze.
• 53. List opisuje potwierdzenie przywilejów przez króla Wacława, wybuch tzw. „wojny popiej” w 1381 roku z powodu sporu o piwo świdnickie, plądrowanie domów kanoników przez króla oraz spory wokół wyboru biskupa wrocławskiego.
• 54. List opisuje przywileje handlowe dotyczące złota i srebra, konflikt handlowy z Wiedniem o drogę do Wenecji, zakup cła wodnego na Odrze przez miasto oraz królewskie regulacje z 1395 roku dotyczące rzeźników i piekarzy.
• 55. List opisuje zjazd książąt śląskich we Wrocławiu w 1402 roku w celu ustanowienia pokoju, spotkanie króla Wacława z królem Polski Władysławem Jagiełłą w 1404 roku oraz konflikt miasta z biskupem Janem Kropidłą zakończony interdyktem.
• 56. List opisuje potwierdzenie przywileju menniczego (bicia hellerów) w 1416 roku, krwawy bunt rzemieślników w 1418 roku, podczas którego zamordowano rajców, oraz śmierć króla Wacława w 1419 roku.
• 57. List opisuje przybycie króla Zygmunta Luksemburskiego do Wrocławia w 1420 roku, sąd nad sprawcami buntu z 1418 roku (ścięcie 23 osób), spalenie husyty Jana Krasy oraz wydanie nowej ordynacji cechowej.
• 58. List opisuje ogłoszenie krucjaty przeciwko husytom, zastawienie klejnotów królewskich u wrocławskich mieszczan, początek wojen husyckich, okrucieństwa obu stron oraz zjazd monarchów w Krakowie na koronację królowej Zofii.
• 59. List opisuje regulacje prawne zakazujące pozywania mieszczan przed sądy duchowne, spalenie fałszerza dokumentów Matthesa Dompniga oraz niszczycielskie najazdy husytów na Śląsk w 1428 roku (spalenie Brzegu, Nysy i klasztorów).
• 60. List opisuje walki z husytami, w tym potyczkę pod Oławą i oblężenie Ziębic, utratę zamku Otmuchów na rzecz husytów w 1430 roku oraz przywilej Zygmunta pozwalający miastu pieczętować czerwonym woskiem.
• 61. List opisuje negocjacje i wykupienie zamków Otmuchów i Niemcza z rąk husytów, zburzenie zamku w Niemczy przez wrocławian, ustanowienie pokoju ziemskiego (Landfriede) oraz śmierć cesarza Zygmunta w 1437 roku.
• 62. List opisuje walkę o tron czeski między Albrechtem Habsburgiem a Kazimierzem Jagiellończykiem, najazdy polskie na Śląsk, hołd złożony Albrechtowi we Wrocławiu w 1438 roku i jego śmierć rok później.
• 63. List opisuje rządy wdowy Elżbiety, początek prywatnej wojny Leonharda Asenheimera przeciwko Polsce prowadzonej z Namysłowa oraz jego zobowiązania wobec rady miejskiej Wrocławia.
• 64. List opisuje gwałtowne czyny Leonharda Asenheimera w Środzie Śląskiej, jego proces i ścięcie w 1446 roku, a także spór księcia Włodka z Wrocławiem o śmierć Asenheimera.
• 65. List opisuje ponowny spór o piwo świdnickie z kapitułą w 1444 roku, działania księcia Wilhelma opawskiego jako rozjemcy, walkę z raubritterami i niszczenie ich zamków oraz zarazę we Wrocławiu.
• 66. List opisuje koronację Władysława Pogrobowca, kazania Jana Kapistrana, przybycie króla do Wrocławia w 1453 roku, hołd lenny oraz zawarcie kontraktu małżeńskiego między Kazimierzem Jagiellończykiem a Elżbietą Rakuszanką.
• 67. List opisuje niechęć wrocławian do Jerzego z Podiebradów, udział wrocławskich oddziałów w odsieczy Belgradu przeciw Turkom (1456), spór celny ze Zgorzelcem oraz śmierć króla Władysława w 1457 roku.
Tom II cz. 2
• 68. List opisuje stan religijny i kościelny Wrocławia w IV okresie, w tym pojawienie się i praktyki biczowników (flagellantów) w 1349 roku, działania inkwizycji przeciwko waldensom i beginkom, spalenie heretyka Stephana w 1410 roku oraz wpływy husyckie i historię Andreasa Galki, zwolennika Wycliffe’a.
• 69. List opisuje przybycie i działalność Jana Kapistrana we Wrocławiu w 1453 roku, jego kazania przeciwko zbytkowi i grom (palenie „targowiska próżności”), a także prześladowania Żydów oskarżonych o profanację hostii, co doprowadziło do tortur i spalenia wielu z nich na stosie.
• 70. List opisuje ogromne długi biskupa Konrada, jego abdykację i ponowne objęcie biskupstwa, szczegółowe wyliczenie wierzycieli (w tym książąt, Żydów i służby), zastawianie dóbr kościelnych oraz ostateczną ugodę z kapitułą przed jego śmiercią w 1447 roku.
• 71. List opisuje sprawę Mikołaja Gramisa, kolektora funduszy Soboru w Bazylei, który popadł w konflikt z biskupem Konradem o niewypłacenie pieniędzy; zawiera szczegóły jego aresztowania w Wigilię oraz inwentarz jego bogatego majątku i zastawionych kosztowności.
• 72. List opisuje ucieczkę Gramisa z więzienia, jego sojusz z rycerzem-rabusiem Opizem von Czirna, który w jego imieniu pustoszył dobra kościelne, oraz interwencje Soboru w Bazylei, który początkowo wziął Gramisa w obronę, ekskomunikując biskupa i kapitułę.
• 73. List opisuje publiczny manifest biskupa i kapituły przeciwko Gramisowi i Czirnie, oskarżający ich o grabieże, podpalenia i krzywoprzysięstwo; relacjonuje dalsze losy konfliktu, podróż Gramisa do Bazylei i jego ostateczny upadek oraz śmierć w nędzy.
• 74. List opisuje teologiczny spór między franciszkaninem Piotrem z Turgau a dominikaninem Piotrem Wichmannem dotyczący kultu Imienia Jezus (IHS) i używania promienistej tablicy z tym imieniem, którą Wichmann uznał za bałwochwalstwo i nowinkę religijną.
• 75. List opisuje dalszy ciąg polemiki między Turgau a Wichmannem, w której Turgau broni symbolu Imienia Jezus jako pomocy w dewocji, odpiera zarzuty o herezję i powołuje się na autorytet Bernardyna ze Sieny oraz praktyki we Włoszech.
• 76. List opisuje spory kompetencyjne i finansowe między duchowieństwem parafialnym a zakonami żebraczymi (dominikanami i franciszkanami) o prawo do spowiedzi i pochówków, a także konflikt proboszcza kościoła św. Elżbiety z zakonnikami od św. Doroty o dzwon.
• 77. List opisuje przepisy i ceremonie kościelne, w tym zakaz częstego wystawiania Najświętszego Sakramentu, regulacje dotyczące strojów duchownych (zakaz noszenia jaskrawych ubrań i broni), walkę z konkubinatem księży oraz rytuał rzucania kamieni podczas ekskomuniki.
• 78. List opisuje kult relikwii we Wrocławiu, szczegółowo wyliczając zbiory w klasztorze św. Wincentego (m.in. ramię św. Wincentego, fragment Krzyża Świętego) i kościele NMP na Piasku, oraz związane z nimi odpusty.
• 79. List opisuje historię kościoła św. Krzysztofa (pierwotnie pod wezwaniem Marii Egipcjanki), obalając mit o jego budowie przez kuśnierzy (którzy jedynie ufundowali ołtarz) i dowodząc jego istnienia już w XIII wieku na podstawie dokumentów.
• 80. List opisuje historię opatów klasztoru NMP na Piasku, w tym opata Konrada (budowniczego nowego kościoła w XIV wieku) i opata Jodoka (XV wiek), oraz życie codzienne i moralność mnichów w tamtym okresie.
• 81. List opisuje stan szkolnictwa we Wrocławiu (szkoły przy kościołach św. Marii Magdaleny i św. Elżbiety) oraz wymienia ówczesnych śląskich pisarzy i uczonych, w tym Mikołaja Weigela i jego dzieło o odpustach, a także Jana Hoffmanna i Jana Otto z Ziębic.
• 82. List – Opisuje śląskich pisarzy i uczonych tego okresu (m.in. inkwizytora Swenkinfelta), omawia moralny poemat „Antigameratus” oraz przytacza dawne porady medyczne przeciwko dżumie.
• 83. List – Przedstawia biografię i dokonania opata Jodocusa z klasztoru NMP na Piasku, jego reformy finansowe w zakonie, fundacje artystyczne, budowlane oraz ówczesną poezję łacińską.
• 84. List – Omawia relacje królów czeskich z duchowieństwem (spór biskupa Nankera z królem Janem), a także szczegółowo wylicza podatki i dochody Wrocławia oraz wymienia starostów i rajców miejskich z XIV i XV wieku.
• 85. List – Relacjonuje próby nakłonienia Wrocławia do poddania się królowi Polski w 1440 roku (poselstwo Moskorzewskiego) oraz opisuje traktat pokojowy z Polską mający na celu zabezpieczenie dróg przed rozbójnikami.
• 86. List – Poświęcony jest prawu śląskiemu (Landrecht), sprawom menniczym (wartość groszy i florenów), a także zawiera szczegółowy wykaz zarobków urzędników miejskich oraz cen towarów i usług.
• 87. List – Analizuje handel wrocławski, przywileje kupieckie, relacje handlowe z Wenecją, Węgrami i Polską, a także opisuje trudności celne i wymienia towary importowane (m.in. przyprawy, sukno).
• 88. List – Opisuje historię mody i strojów (wpływy czeskie, zakazy zbytku), obyczaje rzemieślników, gry hazardowe oraz wydatki miasta na podejmowanie królewskich gości i ceny inwentarza żywego.
• 89. List – Przedstawia „patriotycznego ducha” Rady Miejskiej, sprawy sądowe i karne (w tym dotyczące fałszerzy i Żydów) oraz liczne spory prawne i jurysdykcyjne między mieszczanami a szlachtą (rycerstwem).
• 90. List – Zawiera topograficzny opis Wrocławia (bramy, ulice, klasztory), listę cechów rzemieślniczych, szacunki liczby ludności, wykaz dóbr ziemskich miasta oraz historię herbu miejskiego.
• 91. List – Zbiór uwag o obyczajach, brutalności tamtych czasów (bójki, okaleczenia), pokutach za morderstwa (kamienne krzyże, pielgrzymki) oraz o wprowadzeniu broni palnej i armat we Wrocławiu.
• 92. List – Daje obraz zniszczeń wojennych (wykaz opustoszałych wsi w księstwie wrocławskim), opisuje konflikty z raubritterami oraz przytacza anegdoty o nadwornym czarowniku króla Wacława, Zyto.
Tom III, cz. 1
• 93. List opisuje sytuację po śmierci króla Władysława, wybór Jerzego z Podiebradów na króla Czech w 1458 roku oraz odmowę Wrocławia, by uznać go za władcę bez porozumienia z innymi książętami.
• 94. List relacjonuje zjazd we Wrocławiu z udziałem księcia Wilhelma saskiego, utworzenie przymierza antyczeskiego oraz przysięgę wrocławian, by nie uznawać heretyckiego króla, co prowadzi do wewnętrznych napięć w mieście.
• 95. List przedstawia początek otwartego konfliktu zbrojnego, gromadzenie zapasów przez miasto, wypowiedzenie wojny przez czeskich rycerzy oraz pierwsze potyczki i zwycięstwa wrocławian (m.in. obronę mostu).
• 96. List opisuje uroczysty wjazd legatów papieskich do Wrocławia w 1459 roku, ich mowy wzywające do pokoju oraz stanowczą odmowę wrocławian, argumentujących, że nie mogą być poddanymi heretyka.
• 97. List relacjonuje dalsze negocjacje, które doprowadziły do zawarcia trzyletniego rozejmu z królem Jerzym w 1460 roku, oraz radość w mieście z powodu chwilowego zażegnania wojny.
• 98. List omawia trudności z realizacją postanowień rozejmu (sprawa wygnańców), uzyskanie bulli odpustowej na budowę kościoła bernardynów oraz kwestie finansowe związane z krucjatą antyturecką.
• 99. List przedstawia pogorszenie relacji między papieżem a królem Jerzym, uwięzienie przez króla papieskiego nuncjusza Fantina oraz zjazd w Głogowie z udziałem króla Polski.
• 100. List opisuje, jak król Jerzy próbuje wymusić posłuszeństwo wobec kompaktatów praskich, reakcję papieża zwalniającą wrocławian z rozejmu oraz fizyczny konflikt między legatem papieskim a biskupem wrocławskim Jodocusem.
• 101. List zawiera informacje o papieskim unieważnieniu przysiąg wierności złożonych Jerzemu oraz o dalszych sporach biskupa Jodocusa z legatem, który nakazuje mu powrót do diecezji i walkę z herezją.
• 102. List opisuje starania wrocławian o pomoc w Rzymie, uzyskanie kolejnych odpustów oraz opór biskupa wrocławskiego przed publikacją bulli nakładających klątwę na zwolenników króla Jerzego.
• 103. List relacjonuje próby gospodarczego zablokowania Wrocławia przez króla Jerzego, zakaz zbywania dóbr heretykom wydany przez legata oraz potajemną ucieczkę legata z Wrocławia w obawie przed królem.
• 104. List szczegółowo opisuje tragiczną historię barona Hannsa von Wisenburga, który torturowany przez ludzi króla przyznał się do rzekomego spisku trucicielskiego wrocławian, a następnie został stracony mimo odwołania zeznań.
• 105. List przedstawia działania dyplomatyczne w Rzymie mające na celu potępienie Jerzego, który w Pradze demonstracyjnie wspierał husytyzm, oraz przygotowania papieża do wydania cytacji przeciwko królowi.
• 106. List opisuje śmierć papieża Piusa II, wybór Pawła II w 1464 roku oraz starania wrocławskich posłów w Rzymie o wyznaczenie nowego legata, który wsparłby ich w walce z królem Czech.
• 107. List opisuje konflikt wrocławian z biskupem Jodokusem o jurysdykcję nad jego urzędnikiem oraz interwencję arcybiskupa gnieźnieńskiego. Relacjonuje również obawy miasta przed wysłaniem posłów do króla Jerzego z Podiebradów ze względu na brak bezpieczeństwa oraz dyplomatyczne zabiegi w Rzymie mające na celu potępienie czeskiego króla jako heretyka.
• 108. List relacjonuje bezskuteczne próby mediacji biskupa Jodokusa, które wrocławianie odrzucają, podejrzewając go o sprzyjanie królowi Jerzemu. Opisuje także oblężenie zamku Czornstein, okrucieństwa popełniane przez stronników króla w Kamieńcu oraz oczekiwanie mieszkańców Wrocławia na przybycie legata papieskiego.
• 109. List przedstawia papieską bullę nakazującą katolikom walkę z Jerzym z Podiebradów, którego papież publicznie ogłasza heretykiem. Opisuje spór o ziemie między polskim królem Kazimierzem a księciem Konradem Oleśnickim oraz przygotowania Wrocławia do obrony przed spodziewanym atakiem wojsk czeskich.
• 110. List opisuje uroczysty wjazd legata Rudolfa z Lavant do Wrocławia i ogłoszenie przez niego krucjaty przeciwko królowi Jerzemu. Relacjonuje zawiązanie konfederacji katolickich baronów czeskich (Zelená Hora) przeciwko władcy oraz nieudane starania biskupa Jodokusa, by odwieść wrocławian od otwartej wojny.
• 111. List przedstawia determinację papieża Pawła II w zwalczaniu króla Jerzego, w tym incydent z pobiciem posła królewskiego. Opisuje naradę we Wrocławiu, podczas której biskup ołomuniecki ostrzega przed tragicznymi skutkami wojny, lecz pod wpływem kazań przeważa stronnictwo dążące do konfrontacji zbrojnej.
• 112. List relacjonuje napady na wrocławskich kupców oraz pożar miasta Namysłów. Opisuje publikację papieskiej bulli detronizacyjnej przeciwko Jerzemu oraz chaotyczne działania wojenne wokół Namysłowa, gdzie obie armie – wrocławska i czeska – wycofały się w obawie przed sobą nawzajem.
• 113. List opisuje zjazd katolickich baronów w Żytawie i sformalizowanie ich sojuszu z Wrocławiem. Wspomina o pokoju toruńskim między Polską a Zakonem Krzyżackim i kończy się ogłoszeniem ostatecznej bulli pozbawiającej Jerzego z Podiebradów tronu oraz wszelkich praw.
• 114. List przedstawia entuzjazm we Wrocławiu po ogłoszeniu detronizacji króla Jerzego oraz krwawe przewroty w miastach łużyckich przeciwko zwolennikom króla. Opisuje również klęskę czeskich oddziałów zaciężnych w starciu z królem Węgier Maciejem Korwinem.
• 115. List opisuje apelację króla Jerzego do soboru powszechnego i polemikę legata z tym dokumentem. Relacjonuje ostateczne przystąpienie biskupa Jodokusa do wojny, formowanie armii wrocławskiej oraz zawarcie formalnego przymierza między Wrocławiem a katolickimi panami czeskimi.
• 116. List szczegółowo opisuje kampanię wojenną, w tym szybkie zdobycie Ziębic i oblężenie Ząbkowic (Frankenstein). Relacjonuje dotkliwą klęskę sił wrocławskich pod Ząbkowicami, utratę artylerii oraz wzajemne okrucieństwa walczących stron, w tym okaleczanie jeńców.
• 117. List przedstawia zamieszki we Wrocławiu po klęsce militarnej i oskarżenia o zdradę kierowane wobec biskupa oraz rady miejskiej. Opisuje misję legata mającą na celu ofiarowanie korony czeskiej królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, który jednak podchodzi do propozycji z dużą rezerwą.
• 118. List opisuje dalsze niepokoje społeczne we Wrocławiu i żądania sądów nad domniemanymi zdrajcami. Relacjonuje zjazd, na którym polscy posłowie bezskutecznie próbują negocjować pokój z katolickimi baronami. Kończy się informacją o śmierci biskupa Jodokusa i propozycją, by legat objął po nim biskupstwo.
Tom III, cz. 2
• 119. Opisuje poselstwo ligi katolickiej do Rzymu i finansowe wsparcie papieża dla walki z królem Jerzym z Podiebradów. Relacjonuje wybór Rudolfa z Rüdesheim na biskupa wrocławskiego, działania wojenne księcia Wiktoryna (syna Jerzego) przeciw cesarzowi oraz początek interwencji Macieja Korwina na prośbę oblężonego Wrocławia i ligi katolickiej.
• 120. Przedstawia negocjacje w Ołomuńcu, gdzie biskup Rudolf i delegaci wrocławscy zawiązują ścisły sojusz z Maciejem Korwinem. Opisuje nieudane próby mediacji pokojowej przez posłów polskich, oblężenie Ząbkowic (Frankenstein) oraz zniszczenia wojenne i grabieże dokonywane przez lokalne rycerstwo.
• 121. Relacjonuje zjazd w Legnicy i chwiejną postawę śląskich książąt wobec wojny. Opisuje nieudaną wyprawę wrocławian na Kłodzko, wkroczenie wojsk Macieja do Czech, a także jego wybór i koronację na króla Czech w Ołomuńcu przez stronnictwo katolickie, co spotkało się z wielką radością we Wrocławiu.
• 122. Opisuje uroczysty wjazd Macieja Korwina do Wrocławia w maju 1469 roku i ceremonię hołdu złożonego mu przez miasto oraz śląskich książąt. Zawiera informacje o chorobie króla, turniejach rycerskich, a także o sporach wewnątrz Rady Miejskiej i powołaniu nowego starosty, Hannsa von der Heide.
• 123. Przedstawia pogorszenie sytuacji militarnej po wyjeździe Macieja, ataki czeskie na Śląsk i pojmanie księcia Wiktoryna przez Węgrów. Opisuje zniszczenia miast i wsi, pożary (m.in. w Kłodzku) oraz rosnące wątpliwości biskupa Rudolfa co do słuszności niszczycielskiej wojny z husytami.
• 124. Relacjonuje kampanię roku 1470, w tym niszczycielski najazd Macieja na Czechy. Głównym wątkiem jest wymiana korespondencji między Maciejem Korwinem a Jerzym z Podiebradów, w której Maciej wyzywa Jerzego na pojedynek lub bitwę, oraz odrzucenie przez Węgrów propozycji pokojowych.
• 125. Koncentruje się na sprawach gospodarczych, w tym na reformie monetarnej i wprowadzeniu nowych groszy, co wywołało opór i drożyznę. Opisuje również nowe regulacje królewskie dotyczące testamentów oraz śmierć króla Jerzego z Podiebradów w 1471 roku.
• 126. Opisuje sytuację polityczną po śmierci Jerzego z Podiebradów. Przedstawia elekcję Władysława Jagiellończyka (syna Kazimierza Jagiellończyka) na króla Czech przez sejm w Kutnej Horze, mimo roszczeń i gróźb Macieja Korwina, oraz reakcję Wrocławia, który pozostał wierny Maciejowi.
• 127. Relacjonuje koronację Władysława w Pradze i wybuch wojny polsko-węgierskiej o tron czeski. Opisuje dylematy śląskich miast i książąt naciskanych przez Polskę, przygotowania obronne Wrocławia oraz przybycie legata papieskiego, który doprowadził do zawarcia rozejmu.
• 128. Przedstawia przebieg zjazdu pokojowego w Nysie z udziałem posłów polskich, węgierskich i czeskich. Opisuje trudne negocjacje, kolejne spotkania (m.in. w Opawie i Beneszowie), które były przerywane przez epidemie i wzajemne oskarżenia, oraz brak ostatecznego porozumienia.
• 129. Opisuje wielką kampanię wojenną roku 1474, w której połączone siły polsko-czeskie wkroczyły na Śląsk. Relacjonuje taktykę spalonej ziemi stosowaną przez Macieja Korwina oraz dramatyczną sytuację pod Wrocławiem, gdzie król węgierski zamknął się w obozie warownym, szachując przeważające siły wroga.
• 130. List – Przedstawia odwrót wojsk polsko-czeskich spod Wrocławia spowodowany głodem i chorobami. Opisuje spotkanie trzech królów (Macieja, Kazimierza i Władysława) w podwrocławskiej wsi Muchobór, rolę elektora saskiego w mediacjach oraz zawarcie rozejmu w grudniu 1474 roku.
• 131. List – Opisuje powojenne porządki na Śląsku: ustanowienie Stefana Zapolyi starostą generalnym, walkę z plagą rozbojów na drogach oraz reformę wyborów do Rady Miejskiej Wrocławia narzuconą przez Macieja. Wspomina również o sprzedaży księstwa żagańskiego.
• 132. List – Relacjonuje konflikt dyplomatyczny między Maciejem Korwinem a cesarzem Fryderykiem III, który nadał inwestyturę na Czechy Władysławowi Jagiellończykowi. Opisuje papieskie poparcie dla Macieja (ekskomuniki na przeciwników) oraz przygotowania do ostatecznego traktatu pokojowego.
• 133. List – Przedstawia zawarcie pokoju w Ołomuńcu (1479), który usankcjonował podział korony czeskiej: Władysław rządził w Czechach właściwych, a Maciej na Morawach, Śląsku i w Łużycach. Opisuje wspaniały zjazd obu królów, potwierdzenie przywilejów dla Śląska oraz późniejsze spory Wrocławia z królem o podatki.
• 134. List opisuje kwestie podatkowe za czasów króla Macieja Korwina, spór z księciem Janem Żagańskim o Głogów oraz układ pokojowy z 1481 roku.
• 135. List opisuje śmierć biskupa Rudolfa (1482), spór kapituły z królem o wybór nowego biskupa oraz uwięzienie Schellendorfa.
• 136. List opisuje spory o wybór rady miejskiej, zatarg o przepływ wody między biskupem a Mikołajem Schellendorfem, śmierć Piotra Crebila i mianowanie Heinza Domniga starostą.
• 137. List opisuje wojnę o Głogów (1488), oblężenie miasta przez wojska króla Macieja i zagłodzenie radnych głogowskich przez księcia Jana.
• 138. List opisuje śmierć króla Macieja Korwina (1490), jego charakter, wygląd, zamiłowanie do nauki (biblioteka w Budzie) oraz anegdoty z życia dworskiego.
• 139. List opisuje wydarzenia po śmierci króla, proces i ścięcie starosty Heinza Domniga oskarżonego o działanie na szkodę miasta.
• 140. List opisuje objęcie władzy przez Władysława Jagiellończyka, hołd stanów śląskich oraz potwierdzenie przywilejów handlowych Wrocławia (prawo składu).
• 141. List opisuje spory z księciem Konradem Oleśnickim, wstąpienie biskupa Jana do zakonu bernardynów oraz konflikty handlowe z Polską.
• 142. List opisuje tragiczny los księcia Mikołaja z Opola, jego atak na biskupa i księcia Kazimierza w 1497 roku oraz ścięcie księcia na rynku w Nysie.
• 143. List opisuje przywilej krajowy z 1498 roku, regulacje dotyczące testamentów oraz nasilający się konflikt handlowy z Polską (zakaz handlu króla Jana Olbrachta).
• 144. List opisuje sprawę Krzysztofa Rintfleischa, walkę z rycerzami-rozbójnikami (raubritterami) oraz ugodę menniczą z 1502 roku.
• 145. List opisuje zjazd w Opawie (1505), nieudaną próbę założenia uniwersytetu we Wrocławiu, anulowanie przywilejów dla nowych miast i śmierć biskupa Jana Rotha.
• 146. List opisuje spory ze Zgorzelcem, zarazę z 1508 roku oraz wojnę (tzw. „szarmucel”) z księciem Fryderykiem Legnickim w 1509 roku.
• 147. List opisuje spór z księciem Bartłomiejem Ziębickim o karę pieniężną oraz problemy z napadami na kupców na drogach.
• 148. List opisuje uroczysty wjazd króla Władysława do Wrocławia w 1511 roku, hołd lenny oraz negocjacje z Polską w sprawie ceł i dróg handlowych.
• 149. List opisuje walkę Wrocławia o utrzymanie prawa składu przeciwko roszczeniom kupców polskich i miasta Głogowa.
• 150. List opisuje kontynuację sporu o prawo składu z Głogowem, wysłanie delegacji wrocławskiej do Budy w 1512 roku i niebezpieczeństwa podróży.
• 150. List opisuje spór handlowy między Wrocławiem a Głogowem dotyczący prawa składu, powołując się na przywileje nadane przez króla Macieja oraz interwencje króla Władysława nakazujące Głogowianom przestrzeganie praw wrocławskich.
• 151. List opisuje konflikt zbrojny (fehdę) między księciem ziębickim Bartłomiejem a Wrocławiem, w tym zabójstwo Balthasara Bischofheima oraz zwycięską bitwę mieszczan wrocławskich pod Kątami.
• 152. List opisuje nieudaną wyprawę wojenną księcia Fryderyka legnickiego i połączonych sił miast śląskich przeciwko zamkowi Stein (Kazenstein/Skały), będącemu siedzibą rozbójników.
• 153. List opisuje negocjacje dotyczące reformy monetarnej (spór o wartość halerzy), problemów z „czarnymi jeźdźcami” (raubritterami) oraz starań o otwarcie dróg handlowych do Polski zablokowanych przez króla Zygmunta.
• 154. List opisuje skargi Wrocławia na opieszałość starosty generalnego Kazimierza w zapewnianiu bezpieczeństwa, a także ingerencję króla w skład rady miejskiej i kwestie sądownictwa.
• 155. List opisuje spór z firmą Fuggerów o składowanie miedzi w Nysie z pominięciem Wrocławia oraz przebieg zjazdu monarchów w Preszburgu i Wiedniu.
• 156. List opisuje negocjacje z królem polskim Zygmuntem, w wyniku których Wrocław zrzekł się prawa składu wobec kupców polskich w zamian za ponowne otwarcie dróg handlowych.
• 157. List opisuje konflikt prawny i handlowy ze Zgorzelcem o zatrzymywanie towarów, a także kwestie finansowe związane z podatkami i walką z Zygmuntem Kauffungiem.
• 158. List opisuje chorobę, śmierć króla Władysława Jagiellończyka (13 marca 1516 r.) oraz pierwsze decyzje jego następcy, króla Ludwika, w sprawach śląskich.
• 159. List opisuje charakterystykę zmarłego króla Władysława (zwanego „Królem Dobrze” ze względu na jego łagodność) oraz szczegóły jego pogrzebu.
• 160. List opisuje początki panowania króla Ludwika, starania miast o wprowadzenie lżejszej monety oraz dalsze narady z księciem Fryderykiem w sprawie bezpieczeństwa dróg.
• 161. List opisuje publiczny spór na sejmiku, w którym książę Kazimierz oskarżył księcia Walentego raciborskiego o fałszowanie monet, opierając się na zeznaniach torturowanego świadka.
• 162. List opisuje zdecydowane działania księcia Fryderyka przeciwko rozbójnikom (braciom Schellendorf), ich pojmanie wbrew listom żelaznym innego urzędnika i późniejszą egzekucję.
• 163. List opisuje zabiegi u króla Ludwika o zniszczenie odbudowywanego przez rozbójników zamku Ebersbach oraz królewskie rozstrzygnięcia w sporze Wrocławia ze Zgorzelcem.
• 164. List opisuje dalsze problemy z raubritterami, spór o jakość nowej monety bitej w Świdnicy, której Wrocław nie chciał uznać, oraz zagrożenie ze strony bandytów na granicach.
• 165. List opisuje sprawę porwania wrocławskiego prawnika dr. Kotwiga przez Zygmunta Kauffunga, kwestie okupu oraz spory Wrocławia z Koroną Czeską o przywileje i problemy z mennicą.
• 166. List dotyczy mandatu króla Ludwika w sprawie monety (kurs 12 halerzy za grosz) oraz dementowania plotek u króla polskiego o wspieraniu Krzyżaków przez Wrocław. Wspomina też o wezwaniu delegacji do Pragi pod groźbą kary.
• 167. List relacjonuje oczekiwanie na przemarsz wojsk niemieckich na pomoc Zakonowi Krzyżackiemu i odmowę Wrocławia wysłania wojsk poza granice. Porusza też sprawę konfiskaty dóbr braci Prockendorff.
• 168. List opisuje wizytę posłów w sprawie posiłków wojskowych, skargi na monetę oraz ograniczenia handlowe ze strony Polski. Zawiera prośbę króla o pomoc przeciw Turkom i informacje o upadku Belgradu.
• 169. List dotyczy wymarszu wojsk na Węgry pod wodzą Karla von Schomberga oraz sporów o żołd. Opisuje wezwanie wrocławian na koronację królowej Marii i ich obawy przed podróżą z powodu wrogów.
• 170. List zawiera informacje o wezwaniu do Pragi w sprawie sporów podatkowych rycerstwa z duchowieństwem. Porusza temat nowej monety halerzowej, uwięzienia Floriana Falkenhaina oraz zarazy w mieście.
• 171. List opisuje bunt w Świdnicy przeciwko ordynacji menniczej. Relacjonuje ścięcie we Wrocławiu trzech przywódców buntu świdnickiego oraz działania margrabiego Jerzego.
• 172. List relacjonuje zbrojną wyprawę przeciwko Świdnicy i uwięzienie buntowników. Opisuje królewskie nakazy uwolnienia więźniów oraz odmowę udzielenia listu żelaznego świdniczanom na jarmark.
• 173. List przedstawia dalsze niepokoje w Świdnicy, gdzie pospólstwo nękało przywróconą radę. Wspomina o wysłaniu komisarzy królewskich i ostatecznym ugodzie.
• 174. List porusza kwestie bezpieczeństwa dróg i sporów o cła. Opisuje prośbę króla o dostawy miedzi od Fuggerów oraz zatwierdzenie przywilejów Wrocławia.
• 175. List dotyczy sporu finansowego z Karlem von Schombergiem oraz problemów z podatkami w Czechach. Opisuje konfiskatę miedzi Fuggerów we Wrocławiu na pokrycie królewskich kar.
• 176. List opisuje nowe regulacje monetarne i zakaz handlu ze Śląskiem wydany przez króla Polski. Porusza temat roszczeń Schomberga i zagrożenia ze strony rozbójników na Łużycach.
• 177. List relacjonuje zjazd we Wrocławiu w 1525 r. i spory jurysdykcyjne o pojmanego przestępcę. Opisuje egzekucję rozbójnika oraz pożyczkę udzieloną królowej Marii.
• 178. List dotyczy zatrudnienia inżyniera wojskowego i wypowiedzenia wojny przez Karla von Schomberga. Informuje o śmierci Schomberga oraz o mobilizacji sił w obliczu najazdu tureckiego.
• 179. List zawiera szczegółowy opis bitwy pod Mohaczem (1526 r.), w tym błędów dowództwa, przebiegu walk i klęski wojsk węgierskich.
• 180. List opisuje ucieczkę i śmierć króla Ludwika II w bagnie oraz odnalezienie jego ciała przez Ulricha Czettritza. Zawiera charakterystykę zmarłego króla i jego edukacji.
Tom III, cz. 3
[…]
Rękopisy (AP Wr.)
„Kolekcja rękopisów SBKlosego”, nr 1 – Allgem. Ubersicht der Geschichte Breslaus, 1458-1526, kontynuacja Tomu III z 1783, publikowana w 1847
„Kolekcja rękopisów SBKlosego”, nr 2 – Religionsgeschichte, 1457-1526, kontynuacja Tomu III z 1783
„Kolekcja rękopisów SBKlosego”, nr 3 – Reformationsgeschichte von Breslau unter König Ludwig bis 1526, zbiór ten obejmuje 1516-1526
„Kolekcja Rękopisów SBKlosego”, nr 4 (1526-1555)
Reformationsgeschichte von Breslau unter König Ferdinand bis 1564, 1526 – 1564
Spis treści manuskryptu (Rozdziały XX – XLV)
• Rozdział XX (str. 1): Początek rządów króla Ferdynanda I i pierwsze podziały religijne we Wrocławiu (1527). Królewskie nakazy zachowania jedności wiary.
• Rozdział XXI (str. 6): Pobyt króla Ferdynanda we Wrocławiu (maj 1527) i próby mediacji między Radą Miejską a biskupem w sprawach religijnych.
• Rozdział XXII (str. 15): Skargi kleru i mandat królewski z 1528 roku dotyczący ochrony majątku kościelnego, dziesięcin i jurysdykcji.
• Rozdział XXIII (str. 21): Spór o „Słowo Boże” i kaznodziejstwo. Mandat królewski z lutego 1529 roku nakazujący przestrzeganie starych obrzędów.
• Rozdział XXIV (str. 27): Kwestia kościelnych kosztowności („Kleinodien”) i naczyń liturgicznych. Rada Miejska chce je przetopić na cele obronne przeciw Turkom,.
• Rozdział XXV (str. 36): Korespondencja z królem w sprawie inwentaryzacji i zabezpieczenia skarbów kościelnych (marzec 1529).
• Rozdział XXVI (str. 50): Opisuje genezę i realizację decyzji o zburzeniu opactwa św. Wincentego na Ołbinie w 1529 roku, przedstawiając argumenty Rady Miejskiej o zagrożeniu tureckim oraz wcześniejsze, historyczne próby usunięcia klasztoru podejmowane już od 1466 roku..
• Rozdział XXVII (str. 59): Zawiera korespondencję dyplomatyczną z końca 1529 roku, w której wrocławscy rajcy tłumaczą się przed księciem Karolem i królem Ferdynandem z natychmiastowego zburzenia klasztoru bez formalnej zgody, zasłaniając się „wyższą koniecznością” i obroną chrześcijaństwa.
• Rozdział XXVIII (str. 70): Dokumentuje umowę handlową z 1531 roku, na mocy której miasto wykupiło od opata gruz i materiały z rozebranego opactwa za 560 guldenów, oraz wylicza budowle, w których wtórnie użyto tych elementów (m.in. Dom Rybischa, Szpital Wszystkich Świętych).
• Rozdział XXIX (str. 71): Wpływ margrabiego Jerzego Hohenzollerna (von Brandenburg) na sprawy religijne i obronę konfesji augsburskiej.
• Rozdział XXX (str. 76): Konflikt o obsadzanie probostw i kaznodziejów. Skargi biskupa na Radę Miejską o naruszanie praw patronatu (1530).
• Rozdział XXXI (str. 83): Dalsze spory o kaznodziejów („Winkelprediger”) i obrona miejskich duchownych przez Radę przed oskarżeniami o herezję (1533).
• Rozdział XXXII (str. 89): Mandat królewski nakazujący powrót do starych ceremonii i posłuszeństwo wobec biskupa (grudzień 1533).
• Rozdział XXXIII (str. 93): Odpowiedź Rady Miejskiej, odmawiająca usunięcia ewangelickich kaznodziejów i powołująca się na „czyste Słowo Boże” (1534).
• Rozdział XXXIV (str. 98): Zaostrzenie konfliktu. Biskup oskarża miasto o wspieranie „sekty” luterskiej i przejmowanie jurysdykcji duchownej.
• Rozdział XXXV (str. 102): Teologiczne debaty dotyczące postów, mszy i autorytetu Kościoła rzymskiego kontra Pismo Święte (1536–1537).
• Rozdział XXXVI (str. 109): Sprawa klasztoru Dominikanów. Przejęcie nadzoru przez Radę Miejską i kwestie majątkowe zakonów (1537–1538).
• Rozdział XXXVII (str. 114): Ponowna wizyta króla Ferdynanda we Wrocławiu (1538). Surowe napomnienia wobec Rady za innowacje religijne.
• Rozdział XXXVIII (str. 121): Śmierć biskupa Jakuba von Salza (1539) i wybór jego następcy, Balthasara von Promnitz. Nadzieje na ugodę.
• Rozdział XXXIX (str. 126): Regulacje dotyczące szkolnictwa, kantorów oraz uposażenia sług kościelnych w nowym porządku wyznaniowym.
• Rozdział XL (str. 131): Szczegółowe ustalenia finansowe dla nauczycieli i duchownych, kwestie administracjiszpitalnej i szkolnej.
• Rozdział XLI (str. 136): Królewskie zarządzenia przeciwko „pokątnym mszom” i nielegalnym praktykom religijnym (ok. 1542).
• Rozdział XLII (str. 140): Konflikt jurysdykcyjny z 1546 roku. Skargi na obrażanie duchownych i brak szacunku dla stanu kapłańskiego.
• Rozdział XLIII (str. 145): Ostry mandat Ferdynanda I po wojnie szmalkaldzkiej, żądający bezwzględnego posłuszeństwa i powrotu do dawnego porządku (1547).
• Rozdział XLIV (str. 157): Skargi kapituły na zajmowanie dóbr kościelnych przez miasto i odpowiedź Rady (1548).
• Rozdział XLV (str. 158): Interwencje księcia Jerzego brzeskiego i ostateczne stanowisko Rady w obronie Konfesji Augsburskiej w obliczu nacisków królewskich (do roku 1553).
„Kolekcja rękopisów SBKlosego”, nr 5, Geschichte von Breslau unter König Ferdinand I t. I (1526 – 1564)
„Kolekcja rękopisów SBKlosego”, nr 6, Geschichte von Breslau unter König Ferdinand I t. II (1543 – 1564)
„Kolekcja rękopisów SBKlosego”, nr 7, Geschichte von Breslau unter König Ferdinand I t. III (1554 – 1564)
Nry 5-7 są właściwie jednym opasłym plikiem, składający się z 1655 stron, 150 rozdziałów (I-CL), który został sztucznie podzielony w Archiwum Miejskim na 3 części w celu oprawienia (podział był czysto techniczny, do tego stopnia, że dzieli rozdziały na pół).
„Kolekcja rękopisów SBKlosego”, nr 8, Geschichte von Breslau unter König Maximilians Regierung, 1564 – 1567
Ten zbiór obejmuje rozdziały od CLI do CLXV. Te 15 rozdziałów to okres pierwszych trzech lat (sic) panowania Maksymiliana II, łącznie 178 stron.
Tekst urywa się w sposób, który świadczy o tym, że tutaj Klose faktycznie zakończył pisanie, a nie jest to urwana część, której kontynuacja zaginęła. (Lucyna Harc, op. cit., s. 157).