W tym liście autor opisuje wpływ przeniesienia stolicy biskupiej na rozwój gospodarczy Wrocławia, w tym ożywienie jarmarków, szczególnie Jarmarku Świętojańskiego. Główną część rozdziału stanowi jednak szczegółowy, eruderyjny przegląd literatury i źródeł historycznych dotyczących biskupów wrocławskich. Klose analizuje i ocenia kroniki, statuty synodalne, rękopisy oraz biografie (od średniowiecznych po XVII-wieczne panegiryki), wymieniając takich autorów jak Długosz, Kromer, Henel czy Sommersberg.
Strona 127
List Jedenasty.
Wrocław, dnia 26 kwietnia 1780.
Dobrobyt Wrocławia stał się niezawodnie bardziej kwitnący dzięki przeniesieniu stolicy biskupiej na Ostrów Tumski; nie tylko przez pobyt głowy Kościoła Śląskiego i kanoników, których przepych był wprawdzie wówczas bardzo ograniczony; lecz także, co najbardziej należy wziąć pod uwagę, przez mnogość cudzoziemców, którzy w wielkie dni świąteczne, a szczególnie na Jana Chrzciciela odwiedzali kościół katedralny. Przez to jednocześnie najstarszy jarmark tego miasta, który był wyznaczony w oktawie tego święta, stał się bardziej ludny, a co za tym idzie rzemiosło i handel znacznie wzrosły. Jednakże, zanim będziemy śledzić postępy miasta ku jego doskonałości, będzie rzeczą radną poprowadzić Pana krótką drogą uboczną na pole literackie. Biskupi wrocławscy mieli tak wielki wpływ na najważniejsze sprawy kraju, a w konsekwencji i stolicy, że ich historia jest nierozerwalnie połączona z historią tego miasta; tak że zasługuje ona na bliższe zbadanie. Z tego powodu przedkładam Panu przegląd literatury historycznej o tychże biskupach.
Prawdziwe źródła, z których można by zaczerpnąć o wiele pełniejszą historię biskupów wrocławskich, niż dotąd mamy, to dokumenty i…
Strona 128
…i akta synodalne, które leżą przeważnie jeszcze w archiwach; niektóre z tych pierwszych można znaleźć u Sommersberga, Lüniga, i w wielu miejscach podanych do wiadomości przez druk. Z akt synodalnych nie ukazało się dotąd publicznie nic, oprócz tego niewiele, co wydał biskup Marcin. Statuta synodalia per Archiepiscopum Iaroslaum Gnesnae 1357, d. VIII. Ianuarii confirmata z wiszącą przy nich pieczęcią biskupa Przecława znajdują się między rękopisami Biblioteki Katedralnej. Są w nich zaraz na początku wtrącone Konstytucje Synodalne arcybiskupa gnieźnieńskiego Fulko s. 2. nn. z 1233 r. V. Non. Iulii in Syradia habit. [odbyte w Sieradzu]. Pierwsza Konstytucja traktuje o dziesięcinach (de Decimis). Druga o uwięzieniu duchownych (de captiuitate Clericorum). Po tym następują s. 7. Konstytucje Ianusiusa Arcybiskupa Gnieźnieńskiego również na Synodzie w Sieradzu ustalone: o dziesięcinach. O tym, by duchownych nie ciągać przed sądy świeckie (De Clericis non trahendis ad iudicium saeculare). Dalej Konstytucje in Colloquio Principum in Camon [na Zjeździe Książąt w Kamieniu]. Dalej Arcybiskupa Iacoba s. 10. O siedmiu Sakramentach, o Symbolu Apostolskim, które księża mają śpiewać i w kazaniach ludowi wyjaśniać; w tymże, że w każdym kościele należy mieć spisaną historię św. Wojciecha, używać jej i śpiewać, jak też że żadni inni nauczyciele w szkołach, jak tylko biegli w języku polskim, nie mają być ustanawiani, etc. Po tych następują Constitutiones Domini Ianislai Archiepiscopi Gnesnensis 1327. XI. Kal. Maii. O życiu i uczciwości duchownych (De uita et honestate Clericorum). O ekskomunice tych, którzy ludzi…
Strona 129
…ludzi przechodzących do dóbr kościelnych z dóbr rycerskich powstrzymują (homines transeuntes ad bona ecclesiae de bonis militum impediunt). O dziesięcinach wojskowych (De Decimis militaribus). Na końcu stoją Statuty Synodalne Arcybiskupa Iaroslausa, w których konstytucje wyżej wymienionych arcybiskupów zostały odnowione, potwierdzone i wzbogacone różnymi ważnymi dodatkami. Tak samo leżą jeszcze w rękopisie: Rudolphi Episcopi Vratisl. Statuta Capituli Cathedralis Vratislauiensis, o których bliższe wiadomości znajduje się w Christ. Rungii Miscellanea literaria. Olsn. 1712. 5. Specim. I. N. II. p. 11. ff., jak też w Henel. Silesiogr. Renou. Cap. VIII. p. 111. Statuta Synodalia publicata in Synodo Anno 1423. sub Conrado Episcopo Vratisl. ipso quidem absente, eius tamen permissu a Capitulo Vratisl. celebrata, których odpis wraz z dołączonymi aktami znajduje się w bibliotece u św. Macieja, zgadzają się całkowicie z tymi, które pod tytułem: Statuta prouincialia toti Prouinciae Gnesnensi ualentia auctoritate Apostolica edita, ut clare patet ex bullis summorum Pontificum hic insertis w 4. [quarto] bez podania miejsca i roku wyszły. Te same znajduje się też w następującym zbiorze: Statuta prouincialia toti Prouinciae Gnesnensi, Posnaniensi, Vratislauiensi, Cracouiensi ualentia. Cracouiae 1527. 4. Z drukowanych statutów synodalnych biskupów wrocławskich mamy następujące wydania: Statuta Episcoporum Vratislauiensium. Norimbergae per Hieron. Hoeltzel, expensis prouidi uiri Francisci Klose de Vratislauia. 1512. 4. Te…
Strona 130
…Te kazał biskup Marcin Gerstmann znowu wydrukować pod tytułem: Cathedralis ecclesiae Vratislauiensis Statuta synodalia antiqua. Vratisl. 1585, 4., do których dołączył swoje własne, które wydał pod napisem: Breues Dioecesanae Synodi Vratislauiensis Constitutiones. Nissae, 1580. 4. W tym samym stuleciu ukazały się jeszcze: Acta et Constitutiones Synodi Dioecesanae, quae fuit celebrata Vratislauiae in insula S. Iohannis anno 1592. mense Octobri ab Andrea Episcopo Vratisl. Nissae, 1595. 4. Wreszcie Biskup Franz Ludwig wydał Constitutiones ogłoszone na Synodzie odbytym 26 października 1699 r. Vratislauiae, ex officina Episcopali. Fol.
Co się tyczy Biografii Biskupów, to nie ma się o nich żadnego współczesnego świadka, wyjąwszy ustęp u Ditmara o Biskupie Janie. Materiał do nich zawiera cytowane często przez Stanisl. Sarniciusa w Annal. Polon. Chronicon ecclesiae Vratislauiensis (Dlugoss. ed. Lips. T. II. p. 1079-). Pierwszy chronologiczny spis biskupów, który idzie od wrocławskiego biskupa Hieronima 1052 aż do Wacława 1382, jest dołączony do Chronica Principum Poloniae (Sommersberg. Scriptor. Siles. T. I. p. 60—63). Nazywa się on zwykle Anonymi Chronic. von 1390. (List 4. S. 48.) Sigism. Rositzii Numerus Episcoporum Vratislauiensium zaczyna się również dopiero od biskupa Hieronima, i jest ewidentnie z wyżej wspomnianej Kroniki odpi-…
Strona 131
…odpisany, i to ze skrótami, tyle że dodano jeszcze kilka wiadomości o biskupach Konradzie, Piotrze II, Jodoku i Rudolfie. (Sommersb. Script. Siles. T. I. p. 64—68.) Długosz jest pierwszym, który zebrał właściwe wiadomości biograficzne o biskupach wrocławskich. Jak mozolna była mu ta praca, można zobaczyć z jego własnego wyznania. Primus eiusdem (Vratisl.) ecclesiae Episcopus ex quo de Ryczina in Vratislauiensem translata est, fuit Hieronymus… [Tłumaczenie łaciny: Pierwszym tegoż (wrocławskiego) kościoła Biskupem, odkąd z Ryczyna do Wrocławia przeniesiona została (stolica), był Hieronim, i nie inaczej jak wtedy, imiona Biskupów Wrocławskich zaczęto wpisywać do roczników. Imiona bowiem innych Biskupów, którzy temuż kościołowi, gdy w Smogorzowie i Ryczynie istniał, przewodzili, zarówno z braku i krzywdy piszących, jak i przez podwójne przeniesienie wspomnianego kościoła zostały zatarte aż do naszego wieku, przeze mnie zaś jako tako zostały zebrane i w specjalny dystych ujęte. Dlugoss. L. III. p. 240.] Te szkice do biografii leżały ukryte przez ponad dwa stulecia w rękopisach, bez znania ich prawdziwego autora, pod tytułem: Iohannis Longini (także Lonini) Vitae Episcoporum Smogorzouiensium, Ryczinensium et Vratislauiensium. Godofr. Rhonii Epistolar. histor. I. de quibusdam ineditis historiae Silesiac. scriptoribus. Vratisl. 1693. 4. S. 8. Dwa rękopisy tegoż wraz z odmalowanymi herbami biskupów są w Bibliotece Katedralnej; i tyleż w Bibliotece Rhedigera u św. Elżbiety, w jednym z nich są również herby.
Strona 132
Ale wszystkie one są kopiami z XVI i XVII wieku. Jedna ma żywoty biskupów kontynuowane aż do Jana Turzo, druga idzie do 1606. Z tych kazał je Sommersberg najpierw wydrukować i dodał herby sztychowane w miedzi. Scriptor. Siles. T. I. p. 158. Rozróżnia on oba rękopisy od siebie tak, że opisy żywotów w pierwszym przypisuje Długoszowi, a te w drugim jakiemuś Anonimowi; jednak należą one pierwotnie oba do Długosza, i różnią się od siebie tylko w kwestii krótkości i szczegółowości, w wyrazie zaś przeważnie się ze sobą zgadzają. Która z obu zawiera prawdziwe biografie Długosza, da się rozstrzygnąć tylko ze starych, równoczesnych rękopisów. Ta druga jest pod tytułem: Anonymi Vitae Episcoporum ecclesiae, quae olim Smogrouiensis, deinde Ryczinensis, mutato loco et nomine Vratislauiensis appellatur również w Scriptor. Siles. T. I. p. 177—196 wydrukowana. Gdyby chcieć przeszukać biblioteki klasztorne w Polsce i na Śląsku; to zebrałoby się niezawodnie więcej niż dekadę takich Anonimów, i można by tym zapełnić gruby foliał. Dla przykładu chcę Panu z setki partaczy, kopistów i skracaczy wymienić tylko jednego, Fratra Nicolausa Libentala Professus Monasterii S. Vincentii, który Długosza częściowo odpisał, częściowo skrócił, częściowo uzupełnił i kontynuował aż do biskupa Iohannesa Rot 1482. Jego oryginalna kompilacja znajduje się w Archiwum Klasztornym…
Strona 133
…Klasztornym u św. Wincentego; Matrica Tom. I. P. II. Potem historia biskupów spoczywała przez pewien czas, aż biskup Marcin Gerstmann polecił swojemu sekretarzowi, Wacławowi Kromerowi, napisanie tejże, albo raczej historii śląskiej w ogóle. Ten podjął się rzeczywiście wymaganej od niego pracy i posługiwał się w tym celu Archiwum Biskupim. Aby przyczynić się wszystkim możliwym do kompletności tego dzieła, zapisał Biskup Marcin autorowi w swoim testamencie tysiąc talarów, które miały mu zostać wypłacone nie wcześniej, aż toż [dzieło] zostanie ukończone i ukaże się drukiem. Ad Historiam Silesiae absolvendam, corrigendam et imprimendam M. Wenceslao Cromero a latinis Secretario meo do, lego taleros mille, et hoc quidem legatum nonnisi opere perfecto et typis edito solui mando. Testamentum Martini Episcopi. [Na ukończenie, poprawienie i wydrukowanie Historii Śląska M. Wacławowi Cromerowi, mojemu sekretarzowi łacińskiemu daję, zapisuję tysiąc talarów, i tenże legat polecam wypłacić nie inaczej jak po ukończeniu dzieła i wydaniu drukiem]. Na liście tych, którzy mieli otrzymać legaty od Biskupa Marcina, stoi przy nazwisku Kromer: oferuje się dać rewers, albo też [wziąć] pieniądze. Jeśli on rzeczywiście dostał je wypłacone, to musiało to nastąpić po 1595 r.; bo do tego czasu nie wystawił jeszcze żadnego pokwitowania. Ale jednak jego historia Śląska była już napisana [i leżała] w Bibliotece Katedralnej, aż w r. 1632 wraz z wieloma innymi rękopiśmiennymi i drukowanymi dziełami została przez Szwedów, na prawie odwetu za Bibliotekę Heidelberską, rozproszona. Henel trwał w przekonaniu, że nic prócz pierwszych szkiców i pojedynczych kawałków z tej historii nie pozostało; Henel…
Strona 134
(Henel. Silesiogr. Renou. Cap. VII. p. 355. Rhonii Epistol. histor. I. p. 7.) Jednakże istnieje rzeczywiście, aczkolwiek bardzo błędny, odpis o następującym tytule: Historia Episcoporum Vratislauiensium incepta quidem, sed non perfecta a Domino Wenceslao Cromero a Krippendorff, Episcopali Consiliario et Cancellario. Liber B.mae Virginis Mariae Monasterii Henrichouiensis procuratus a R.mo Henrico Abbate Anno 1685. Kromer był przyjacielem rozwlekłości; w swoim dziele umieścił nie tylko całą historię Śląska, lecz także Niemiec, a do tego jeszcze kazał swoim głównym osobom wygłaszać wielosłowne mowy i wmieszał dowcipne sentencje. Jeszcze przed nim pewien nieznany wpadł na pomysł, by życie biskupów ująć w rymy, czego jeśli nie oryginał, to kompletny odpis można spotkać w Bibliotece Biskupiej w Nysie (Rhonii Epistol. histor. I. p. 8.). Jeśli chce Pan przeczytać tego próbkę; to mogę Panu łatwo tym usłużyć, jako że Fibiger przytoczył dla zabawy wiele z tych uciesznych wierszyków w Scholiach do Henel. Breslogr. Renov. C. VII. p. 380. ff.
Tempore Tursonis Episcopi. [Za czasów Biskupa Turzona]. Meine liebe Leut hört Wunder zu! [Moi mili ludzie, słuchajcie cudów!] Zur Neyß des Bürgermeisters Kuh [W Nysie burmistrza krowa] Tät kalben auf ein Niderlagen [Ocieliła się za jednym razem] Vier Oechslein, das tät ihm behagen. [Czterema wołkami, co mu było miłe.] Geht hin, und fragt ohn alle Scheu: [Idźcie tam i pytajcie bez żenady:] Obs um die Neyß nicht fruchtbar sei? [Czyż wokół Nysy nie jest płodnie?]
Widzą…
Strona 135
…Widzą Państwo, ten rymopis znał sztukę wznoszenia jednocześnie pomnika swojemu miastu rodzinnemu. Bo w jednym tonie odgrywa jednocześnie małą kronikę Nysy. Mam nadzieję, że będą mieli Państwo z tego pełne zadowolenie. Większego znaczenia są łacińskie dystychy Caspara Cunrads Doktora i fizyka miejskiego, które ułożył o biskupach (List 1. S. 18.) i chciał wydać pod tytułem Prosopographia melica Episcoporum Vratisl. mixed, które jednak ukazały się dopiero w Silesia togata jego syna Iohan. Henr. Cunradi. W minionym stuleciu Henel poświęcił szczególną pilność opisom biograficznym. Długosz leży tu wprawdzie u podstawy, jednak Henel w starszych biskupach zmienił styl pisania, a w nowszych zaś z dokumentów przy porównaniu wielu pisarzy dodał wiele uzupełnień i kontynuował aż do swoich czasów. Fibiger kazał je najpierw drukować w Scholiach do Henel. Breslogr. Renou. 1704. C. VIII. p. 36. ff., jednak z opuszczeniem niektórych miejsc, które nie były w jego guście. Później zostały one o wiele pełniej wydane przez Sommersberga Scriptor Siles. T. III. p. 3 — 28. z dołączonymi licznymi krytycznymi uwagami z Roczników Wrocławskich Nicol. Poliusa, z dokumentów, nagrobków, etc. jak też z kontynuacją aż do Biskupa Franza Ludwiga. Najlepszy i najkompletniejszy rękopis, w którym Henel wiele biografii, zwłaszcza biskupa Przecława, całkowicie przerobił, znajduje się między [książkami?] Dr. Sachsa…
Strona 136
…książkami saskimi [?] w Bibliotece Rhedigera u św. Elżbiety. Ani tak krytyczna, ani dokładnie historyczna jest Fama posthuma uirtutis et honoris Episcoporum Vratislauiensium … Sebastiani … Episcopi Vratislauiensis … Anno 1665. Vratislauiae. Fol. Przy każdym biskupie od pierwszego, Gotfryda, aż do Sebastiana stoi iluminowany herb, a po obu jego stronach nieco wiadomości biograficznych. Że herby pierwszych biskupów oparte są jedynie na fantazji tych, którzy wpadli na pomysł, by im takowe nadawać; widzą Państwo sami, bez potrzeby, bym o tym przypominał. Znajdujący się bezpośrednio pod spodem epigram, za każdym razem dystych, wyraża również w dowcipnym pomyśle herb, aż do biskupa Henryka, przy pozostałych wiersz odnosi się albo do głównego wydarzenia ich życia, albo również do herbu. W stojącej poniżej inskrypcji opisane są najpamiętniejsze okoliczności życia każdego biskupa z epigramatycznym dowcipem w guście Maseniusa. Fibiger zamieścił te inskrypcje w swoich Scholiach do Henel. Breslogr. Renou. C. VIII.…
Strona 137
…C. VIII. S. 36. ff. Imię, herb, charakter i osobliwości biskupa Sebastiana przedstawione są wszelkimi możliwymi rodzajami bystrego dowcipu. Czyta się tu Grammata, Programmata, Anagrammata, Chronodisticha, a nawet Kabala maior po łacinie i grecku. Widzą Państwo, że ta Fama napisana jest nie tyle dla badaczy historii, co dla „pięknych duchów”, które znajdą tu strawę i rozkosz dla swego gustu. W obecnym stuleciu były profesor Burghart przy Królewskim Gimnazjum w Brzegu zajmował się szczególnie historią śląskich biskupów. Miał o tym specjalne wykłady, przy której to okazji wydał też następujące pismo na jednym arkuszu w 4.: Krótkie zarysy, by historię kościelną Śląska według porządku Biskupów Wrocławskich bezstronnie i zgodnie z prawdą nakreślić … D. Gottfried Heinrich Burghart … Brzeg, 1762. Różne okoliczności powstrzymały go od podania do wiadomości publicznej przez druk tej całkowicie wypracowanej historii kościelnej. Casp. Sommeri, Pastor. Geischens. Silesia pia, liberalis et munifica in religionem et ecclesiasticos in Libros VI. diuisa Msta zawiera…
Strona 138
L. I. C. I. tylko spis imion biskupów wraz z dołączonym rokiem śmierci. Krótki szkic historii biskupstwa śląskiego aż do końca XVII wieku, który znajduje się w Próbie historii Śląska w pojedynczych rozprawach [Versuch über die Schlesische Geschichte in einzelnen Abhandlungen]. Breslau, 1776. 8. S. 106—143., jest napisany z wglądem w całość i dojrzałym osądem. Cureus w Annal. Siles. P. II. jako pierwszy drukowany śląski dziejopis przytoczył poczet biskupów, przy czym wykorzystał głównie Długosza. Jemu wiernie towarzyszyli: Jac. Schickfus w Kronice Śląskiej Ks. 3. R. 2. S. 15. nn., Friedr. Lucae Schles. Denkwürdigk. T. 2. S. 211., Gottfr. Ferd. Buckisch Prolegomena Schles. Kirchenhistor. S. 4. nn. i inni; do czego zaliczyć też należy historię kościelną Śląska Hensela i historię reformacji Rosenberga. Jeszcze mam Panu do wymienienia kilka pojedynczych biografii. Simon Haniwaldt z Eckersdorfu, z czystej miłości do prawdy zapragnął przeczytać wiarygodne wiadomości o życiu biskupa Tomasza I, i zwrócił się w tej sprawie do biskupa Andrzeja, do Kapituły Katedralnej i do opata Johanna u św. Wincentego w 1588. Ci byli tak uprzejmi i udzielili mu wiadomości, które były do znalezienia w ich archiwach. Ponieważ te wyciągi są wyekscerpowane ze zbiorów żywotów biskupów, które przechowywane są w wymienionych archiwach; to badacz historii może z tego wywnioskować o charakterze całego zbioru…
Strona 139
…zbioru, i porównać je z biografiami Długosza i Anonima. Zobaczy z tego, że różnią się one od siebie tylko „ubraniem” wiadomości [stylem/formą]. Raport udzielony przez Opata od św. Wincentego jest z Matrica S. Vincentii z kompilacji P. Libentala. Szczęściem było, że te biografie biskupa Tomasza I były spisane razem w jednym rękopisie Biblioteki Rhedigera, z której Sommersberg kazał wydrukować żywoty biskupów Długosza, w przeciwnym razie pewnie jeszcze nie byłyby podane do wiadomości. Umieścił on je w wydaniu Scriptor. Siles. przed Długoszem Tom. II. p. 155. ff. pod tytułem: Vita Thomae I. Episcopi Wratislauiensis ex uariis testimoniis Episcopi, Capituli et Abbatis S. Vincentii congesta. W Henelii Silesia togata Msta, jak też w Hank. Silesiis alienigenis und indigenis eruditis znajdują się życiorysy różnych biskupów. Do historii biskupa Karola należy: Relacja o bogobojnym końcu i pogrzebie Jego Książęcej Mości Karola, Arcyksięcia Austrii, Biskupa w Brixen i Wrocławiu etc. słowo w słowo wzięta z pisma Pana Hrabiego Christopha Khevenhüllera, Cesarskiego Ambasadora w Hiszpanii do Jego Rzym. Cesarskiej Mości, datowanego 10 stycznia 1625. Wiedeń, 1625. 4. Przy różnych uroczystościach biskupów Sebastiana i Fryderyka były wygłaszane mowy, jak też ich opisy ukazały się w druku…
Strona 140
…druku. Jak na przykład Matthiasa Johanna Stephetiusa: Panegyris Najprzewielebniejszemu i Jaśnie Oświeconemu Księciu i Panu, P. Sebastianowi Biskupowi we Wrocławiu etc. Wrocław, 1665. Fol. Także Zachariasa Rampuscha: Życzenia Szczęścia Najprzewielebniejszemu… Panu Sebastianowi… przed złożeniem zwyczajnego hołdu… Wrocław 1665. 4. Porta patria… Vratisl. Fol. Na kardynała i landgrafa Hesji Fryderyka: Hessischer Ehren-Stern und Tugend-Leu [Heska Gwiazda Honoru i Lew Cnoty], czyli najuniżeniejsza mowa powitalna i hołdownicza Joh. Christ. Hallmanna, 1676. Fol. Ioh. Brunetti… Icon Hassiacae famae… Vratisl. 1676. Fol. Są to inskrypcje. Dalej: Gruntowna Relacja, w której znaleźć można, w jaki sposób Najprzewielebniejszy… Pan Fridericus etc. Swą podróż z Rzymu… do Rezydencji Biskupiej na Ostrowie we Wrocławiu odbył… Wrocław, Fol. Wreszcie: Personalia, czyli krótko spisany bieg życia, nieżyjącego…
Strona 141
…nieżyjącego Najprzewielebniejszego… Pana Fryderyka etc., które przy Exequiach odprawionych 27 lutego w kościele katedralnym we Wrocławiu po skończonym kazaniu pogrzebowym zostały odczytane. Świdnica, 1682. Fol. Wśród rękopisów Biblioteki Katedralnej znajduje się No. 55. Fol. zbiór włoskich listów biskupa Fryderyka, Kardynała i Landgrafa Hesji, pisanych na Malcie i w Rzymie od 1638—1641. Podobnież No. 57. łacińskie i włoskie listy papieża Urbana VIII i króla Ferdynanda III z lat 1637—1640 również dotyczące tego biskupa. O Franzu Ludwigu jest Opis jego Wysokoksiążęcego Biskupiego wjazdu do… miasta Nysy na Śląsku, tak jak się odbył 24 września 1685. Wrocław, 4. drukiem. I to byłaby ogólna literatura historyczna o Biskupach Wrocławskich, bez której badacz historii ojczystej nie może uczynić żadnego pewnego kroku w swoich badaniach.