List ten szczegółowo opisuje historię ufundowania przez Piotra Własta kościoła i klasztoru św. Wincentego na Ołbinie oraz burzliwe losy tego zgromadzenia, w tym wypędzenie „czarnych mnichów” (benedyktynów) za hulaszcze życie i zastąpienie ich premonstratensami, co doprowadziło do wieloletnich sporów prawnych zakończonych ugodą dopiero w 1234 roku. Autor wylicza także inne wrocławskie fundacje sakralne Piotra, takie jak kościoły św. Idziego, św. Marcina i św. Michała, jednocześnie prostując błędne interpretacje dokumentów historycznych dokonane przez wcześniejszych kronikarzy.
Strona 219
List Siedemnasty.
Wrocław, dnia 17 maja 1780.
Blisko lasu, naprzeciw Katedry [Dom] ku północy, na Kamiennej Grobli [Steindamm / Ołbin] posiadał Hrabia Peter budynek mieszkalny w powabnej okolicy. Tutaj zbudował w roku 1139 kościół ku czci świętego Wincentego, ponieważ posiadał świętości od tego Biskupa, jak również z powodu wielu innych relikwii, które otrzymał w podarunku od Papieża. Jednocześnie założył przy tym klasztor, uposażył go w wielkie dobra p7), i osadził w nim Cystersów z zakonu św. Benedykta [sic!], z klasztoru Tyniec przy Krakowie, który zbudował Książę Kazimierz. Także Książę Bolesław udzielił klasztorowi Kaplicę św. Marcina pod Wrocławiem, jak też św. Benedykta w Legnicy, wraz z należącymi do nich wsiami i dochodami, jak też ośmiodniowy Jarmark w święto Wincentego wraz z karczmą na końcu mostu wrocławskiego, Kostomłoty i inne wsie. Hrabiowie i Hrabiny wzbogacali również ten Klasztor dobrami, Biskup Robert [nadal] Kaplicę św. Michała, a Biskupi Jan i Mateusz…
[Przypisy]:
[p7] Comes Petrus fundator ecclesiae Virbenam, Odram, Crescenicam dedit et Olauam in montibus. Literae Boleslai Ducis Polon. super fundatione Monasterii S. Vincentii. Vratisl. 1149. [Hrabia Piotr fundator kościoła Wierzbną, Odrę, Krzcięcice dał i Oławę w górach. List Bolesława Księcia Pol. w sprawie fundacji Klasztoru św. Wincentego. Wrocł. 1149.]
Strona 220
…Mateusz dziesięcinami q7). Ten kościół został w roku 1149 w obecności Biskupa Wrocławskiego Jana II, Mateusza Biskupa Krakowskiego i Stefana z Lubusza, jak też Hrabiów Jaxy, Alichora, Klemensa, Wrotisa, Teodora i Krystyna, poświęcony r7). Jednakże mieszkańcy tego Klasztoru…
[Przypisy]:
[q7] Notum sit omnibus tam presentibus quam futuris: Quod ego Dux Polonie Boleslaus… [Niech będzie wiadomym wszystkim tak obecnym jak przyszłym: Że ja Książę Polski Bolesław dla zbawienia duszy mojej kościołowi N. Marii Panny i Świętego Wincentego Biskupa i męczennika to przekazałem prawem wiecznym do posiadania, mianowicie Kaplicę św. Marcina wewnątrz miasta Wrocł. położoną, i Kaplicę św. Benedykta w Legnicy z wsiami i dochodami, i targ w święto wyżej rzeczonego męczennika przez osiem dni ustanowiony i karczmę na końcu mostu wyżej opisanego miasta położoną, także targ w Kostomłotach i karczmę w Polsnicy, z wsiami Grabiszyn, i Sokolnice i Chenese i Sobocisce, którą dał Książę Władysław za połowę Trzebnicy. — Biskup Robert za radą i napomnieniem Braci swoich Kanoników — Kaplicę obok Klasztoru B. Marii Dziewicy, którą wtedy Piotr budował, na cześć św. Michała wzniesioną, ze wszystkim, co do niej należy, temuż Klasztorowi i Radulfowi, tegoż Klasztoru pierwszemu Opatowi udzielił i zatwierdził do posiadania na zawsze — Jan Wrocł. Biskup wszystkich wsi owych dziesięciny na użytek kościoła wyżej rzeczonego niezmiennie powiększył; i Mateusz Biskup dziesięcinę w Wawrzeńczycach [Laurencit], którą Poprzednicy jego darowali, pod klątwą zatwierdził. Z tegoż dokumentu Księcia Bolesława z 1149.]
[r7] Acta sunt hec in consecracione ecclesie… [Działo się to przy konsekracji kościoła, i pod klątwą zatwierdzone roku od Wcielenia Pańskiego 1158 [M. C. LVIII – w tekście głównym Klose podaje 1149, przypis ma 1158], w obecności Biskupów Jana Wrocł., Mateusza… ciąg dalszy na nast. stronie]
Strona 221
…Klasztoru zapomnieli wkrótce nauki Apostoła Pawła: Którzy należą do Chrystusa, ci ukrzyżowali —. Żyli wspaniale, pozwalali sobie na zbytki, i przepuszczali podarowane przez Fundatora i Dobroczyńców Klasztorowi dobra; tak że, gdyby to życie w uciechach było przez nich dłużej kontynuowane, Klasztor popadłby w skrajną biedę. Czyniono im wprawdzie powtarzające się przedstawienia [upomnienia] z powodu ich rozwiąłego życia; oni nie chcieli jednak dać się skierować na prawą drogę. Wreszcie Arcybiskup Gnieźnieński i Żyrosław Biskup Wrocławski widzieli się zmuszonymi, za zezwoleniem Kardynała-Legata Piotra, jak też Księcia Bolesława, by…
[Ciąg dalszy przypisu (r7) z poprzedniej strony]:
…Mateusza Krakow. wyżej wspomnianych i Stefana Lubuskiego. Hrabiów zaś Jaxy, Alichora, Klemensa, Vrotisa, Teodora i Krystyna. Cureus stał w przekonaniu, że list fundacyjny znajduje się jeszcze w Oryginale w Archiwum u św. Wincentego, dlatego pisze (Annal. Siles. p. 49. Monumenta fundationis Monasterii Vincentini edita sunt anno 1139. sub nomine filiorum Boleslai, cum pater recens decessisset. Neque alia extant uetustiora in nostra hac regione. [Dokumenty fundacji Klasztoru Wincentyńskiego wydane są w roku 1139 pod imieniem synów Bolesława, skoro ojciec niedawno zmarł. I nie istnieją inne starsze w naszym tym regionie.] Jednakże można łatwo pomyśleć, że Benedyktyni przy wyprowadzce dokumentu fundacyjnego tam nie zostawili. Już przed Cureusem istniała tylko Kopia tegoż, która także teraz jeszcze w Matrykule przez Brata Mikołaja Libentala przy końcu XV wieku napisanej się znajduje. Mimo to Archiwum u św. Wincentego ma wśród wszystkich fundacji we Wrocławiu do okazania najstarszy dokument, z r. 1193.]
Strona 222
…by, podobnież jak Hrabiowie Peter, Włodzimierz, Dimil i Leonhard, którzy byli Patronami kościoła, tych czarnych Mnichów wyrugować, i na ich miejsce Premonstratensów [Norbertanów] wprowadzić. Wypędzeni Mnisi przywdziali szaty kleru świeckiego, i chodzili tak około dwudziestu lat. Chociaż Kardynał Peter, który wówczas w Polsce jako papieski Legat się znajdował, napominał ich, by udali się do jednego ze swych klasztorów i swój habit zakonny znowu przywdziali; to jednak nie byli mu posłuszni, nawet gdy rzucił na nich klątwę, ponieważ schlebiali sobie nadzieją, że wkrótce swoje dawne cele [pokoje] znowu zajmą. Zwrócili się w tej sprawie do Opatów Luitfrida w Tyńcu, Bogusława w Calvimont [Kalwaria? Łysa Góra?] i Mikołaja w Mogilnie, którzy ich też poważnie wspierali; jako że zaczęli się znowu burzyć, przywdziali szatę zakonną i żądali swego Klasztoru z powrotem, po tym jak Premonstratensi przez swoje dobre gospodarowanie doprowadzili go do lepszego stanu. Ponieważ jednak nie widzieli swych życzeń spełnionych, zwrócili się do Stolicy Rzymskiej. Po wielu sporach polecił Papież Honoriusz Piotrowi, Proboszczowi w Głogowie, J. Archidiakonowi i A. Kanonikowi we Wrocławiu, by sprawę zakończyli i Benedyktynów do tego doprowadzili, by rozkazowi papieskiego Legata Piotra posłuszeństwo okazali, udali się do klasztoru swego zakonu i od niestosownych skarg odstąpili, bez żadnej apelacji…
Strona 223
…apelacji pod groźbą ekskomuniki s7). Po wielu waśniach zostali oni przez Opata z Jędrzejowa [Andreow], i B. Dziekana, i A. Archidiakona, i B. Scholastyka, i G. Kanonika z Krakowa, i N. Proboszcza z Wiślicy [Vizlik], i C. Scholastyka z Wrocławia i D. Brata z Brzeska [Bresk] w następujący sposób ze sobą pogodzeni. Czarni Mnisi zrzekli się swego Prawa, które twierdzili, że mają do Klasztoru św. Wincentego, i odstąpili je…
[Przypisy]:
[s7 – w tekście oznaczone jako f7 przez pomyłkę drukarza lub niewyraźną czcionkę, ale kontekst wskazuje na s7] Celestinus Epus Seruus seruorum Dei dilectis filiis Abbati et Canonicis Cenobii Sancti Vincencii Salutem et aplicam ben. Cum in monasterio uestro… [Celestyn Biskup Sługa sług Bożych umiłowanym synom Opatowi i Kanonikom Klasztoru Świętego Wincentego Pozdrowienie i błog. apostolskie. Skoro w klasztorze waszym, jak z listów Wielebnych braci naszych Arcybiskupa Polskiego i Żyrosława Wrocł. Biskupa diecezjalnego waszego i wielu innych dowiedzieliśmy się, czarni mnisi byli ustanowieni, z tego powodu, że ciż mnisi źle żyjąc dobra Klasztoru trwonili, ani częstokroć upominani nie dbali o poprawę własnego wybryku: a nawet obawiano się, by to miejsce, które niegdyś sławnym było, przez ich niegodziwość niepoprawnej straty nie poniosło, i jakby do skrajnej nędzy nie doszło; za zgodą szlachetnych mężów Księcia Bolesława, Hrabiów Piotra, Włodzimierza, Dimila i Leonarda patronów tegoż miejsca, którzy z jego upadku bardzo się smucili, w samym Klasztorze mężów premonstrateńskiego zakonu przezorną decyzją ustanowiliście. Wierząc zatem, że ta zmiana stała się z prawicy najwyższego, My tak waszymi jak i rzeczonego szlachetnego prośbami wywołani rzeczone ustanowienie wasze, jak przez was racjonalnie uczynione jest, powagą apostolską zatwierdzamy i niniejszego pisma opieką wzmacniamy. — Dane na Lateranie VII. Idy Kwietnia Pontyfikatu naszego roku drugiego.]
Strona 224
…obecnie tam znajdującym się Premonstratensom, i ratyfikowali swoje wypędzenie za czasów Biskupa Żyrosława. Premonstratensi natomiast cedowali czarnym Mnichom Klasztor św. Wawrzyńca [Lorenz] z przynależnościami i dziesięcinami wsi Domaborów, do czego dodali jeszcze dwanaście Marek Srebra raz na zawsze, na naprawę budynku, który w wojnie wiele ucierpiał. Obie Partie potwierdziły ten Ugoda przysięgą. Ta w obecności Biskupa Iwona z Krakowa, …
[Tekst w obszarze przypisów – komentarz do bulli z s7]:
Honorius wyraża się w Bulli konfirmacyjnej Lateran. IV. Non. April. Pontificatus anno secundo następującymi słowami: Sane cum bone memorie S. Wrat. Epus a Monasterio uestro nigris monachis, qui esse consueuerant in eodem, propter enormes excessus suos, et bonorum eiusdem Monasterii dilapidationem eiectis statuerit… [Zaprawdę skoro dobrej pamięci S. [Żyrosław] Wrocł. Biskup z Klasztoru waszego czarnych mnichów, którzy zwykli być w tymże, z powodu ogromnych wybryków ich, i dóbr tegoż Klasztoru trwonienia wyrzuconych postanowił, aby w tymże waszego zakonu ustawy były zachowane, co dobrej pamięci P. tytułu świętego Marcelego prezbiter, wówczas Świętej Marii in via lata diakon Kard. legat stolicy apost. aprobował. My waszym sprawiedliwym postulatom chętną dając zgodę, co przez rzeczonego Biskupa roztropnie zrobione jest w tej części, i przez tegoż legata jak powiedziano aprobowane, nie zważając na rzecznych mnichów nieuzasadnione naprzykrzanie się, powagą apostolską zatwierdzamy — W Bulli Komisyjnej Grzegorza IX Dat. Reat. XIII. Kal. Maii, Pontificatus anno sexto [szóstym] mówi się: — quod Monasterium ipsum esset propter Monachorum nigrorum ibi existentium maliciam adeo in spiritualibus et temporalibus deformatum, quod nulla spes esset, quod ulterius in suo posset ordine reformari —. [że Klasztor ten był z powodu złości Mnichów czarnych tam będących tak w duchowych jak i doczesnych [rzeczach] zniekształcony, że żadnej nadziei nie było, by dalej w swoim mógł zakonie być reformowany —.]
Strona 225
…Hugona Opata z Bachor, itd. w Iurlik 1219 w Dniu Łukasza podpisana Ugoda, została przez Biskupa Iwona, Piotra Proboszcza w Głogowie, i A. Kanonika we Wrocławiu przesłana, z ogólnym doniesieniem, że między Opatem czarnych Mnichów, a Opatem u św. Wincentego we Wrocławiu, przez jego (Biskupa Iwona) i innych pośrednictwo Ugoda została zawarta: tak że od Święta św. Łukasza Opat u św. Wincentego żadnego roszczenia do Klasztoru św. Wawrzyńca przy Kaliszu czynić nie powinien. Gdyby zaś coś z niego wziął; to powinien to poczwórnie zastąpić. Ta Ugoda została następnie przez wyżej wymienionych, przez Papieża w tej sprawie ustanowionych sędziów potwierdzona, w Kapitule Wrocławskiej w R. 1219 dnia 21 listopada t7). Na co Honoriusz również swojej Bulli zatwierdzającej Dat. Alatri, XIIII. Kal. Junii Pontificatus anno sexto udzielił. Jednakże przez to czarni Mnisi nie byli jeszcze uspokojeni; sądzili, że przez tę Ugodę nie stało się im jeszcze całkowite zadośćuczynienie. Odnowili zatem sprawę sporną; a Premonstratensi zwrócili się do Stolicy Papieskiej. Ponieważ jednak Benedyktyni mieli już wiele kosztów z powodu tej sprawy; więc pozwolili sobie wreszcie za namową prawych Mężów się spodobać [zgodzili się], by nie…
[Przypisy]:
[t7] Bulla Komisyjna Papieża Honoriusza jest datowana Lateranis IV. Non. Aprilis Pontificatus secundo. i w wyżej przytoczonym dokumencie ugody jest włączona.
Strona 226
…by nie mieć dalej daremnego trudu i nieużytecznego nakładu, ostateczną Decyzję na wyrok Biskupa Tomasza z Wrocławia, Grzegorza Dziekana w Krakowie, i Magistra Rainalda Archidiakona w Opolu pozostawić u7). Grzegorz IX polecił na prośbę Premonstratensów u Wincentego, by Opat i Konwent w Tyńcu do tego nakłonieni być mogli, by ich (Premonstratensów) nie dalej z powodu czarnych Mnichów obciążali, Biskupowi Wrocławia, Archidiakonowi w Opolu, i Scholastykowi w Poznaniu: by sprawę zakończyli, a jeśli nie dadzą się uspokoić, tychże bez Apelacji klątwą obłożyli. Z ostatecznej Ugody, którą Biskup Tomasz z Wrocławia, wraz z Proboszczem ze Skarbimierza, Grzegorzem, i M. Rynaldem Archidiakonem w Opolu, między Opatem Luitfridem w Tyńcu i innymi Opatami Benedyktynów w Polsce, a między Opatem Albertem, i Konwentem u św. Wincentego we Wrocławiu uczynił, da się wnioskować: że czarni Mnisi, którzy niegdyś u św. Wincentego byli, udali się w końcu do klasztoru Tyniec (Tincia) w Polsce; dalej, że nie całkiem bez przyczyny swoje skargi kontynuowali, ponieważ Opat u św. Wincentego chciał im różnego zachować [nie oddać], do czego mieli prawnie roszczenie. Wyrok rozstrzygający Biskupa Tomasza…
[Przypisy]:
[u7] Dokument, w którym oni to swoje oświadczenie czynią, jest podpisany: In Synodo Episcoporum Polon. in Seuor II Non. Julii 1233. [Na Synodzie Biskupów Polsk. w Siewierzu 2. Nony Lipca 1233.]
Strona 227
…Biskupa Tomasza był: Dla odszkodowania Klasztoru św. Wawrzyńca ma 1) Opat i Klasztor u św. Wincentego wieś Gzense [Czechnów?] z jej przynależnościami, oprócz wsi Zuencino [Święcino?] która jest z nią połączona, albo zamiast tego wieś Hoscno [Choszczno?], albo Włodzimierz [Wlodimir], Klasztorowi św. Wawrzyńca dać. 2) Za Kielich, który z Kościoła u św. Wawrzyńca do Klasztoru Wincentego został zabrany, ma Opat u św. Wincentego dać zrobić Kielich z jednej Marki Złota, i go Opatowi w Tyńcu dla Klasztoru u św. Wawrzyńca dać. 3) Podobnież mają wszystkie inne rzeczy, jako Ornaty, Dalmatyki, Księgi, albo cokolwiek innego, co do Klasztoru u św. Wawrzyńca należy, a teraz u św. Wincentego są, w tym samym stanie oddane zostać, a ponieważ Biskup nie wie, co to za rzeczy są; więc zostawia badanie tychże sumieniu Opata u św. Wincentego. 4) Ma Opat u św. Wincentego Opatowi w Tyńcu za koszty, które on z powodu tej sprawy prawnej łożył, jemu i jego Zakonowi 35 Marek Srebra dać. Natomiast ma Opat w Tyńcu i jego Zakon żadnego roszczenia więcej do Klasztoru u św. Wincentego, albo do czegokolwiek innego, o co sporni byli, nie czynić, z nałożeniem wiecznego milczenia; podobnież mają w przyszłości oba Klasztory w Tyńcu przyjaźnie i spokojnie względem siebie się zachowywać. Gdyby zaś w przyszłości jedna z tych Partii temu Wyrokowi się sprzeciwiła, albo temuż nie zadośćuczyniła, skazuje Biskup Tomasz tę…
Strona 228
…tę samą na Grzywnę w wysokości trzydziestu Marek Złota; do tego obie Partie, w jego, i wielu podpisanych Świadków obecności przez podanie ręki się zobowiązały. Ta ostatnia Ugoda jest datowana Wrocław, na Dworze Biskupim 1234. Octauo Id. Februar. Na czym obie Partie na zawsze się uspokoiły x7). I teraz pozwólcie nam znowu do naszego Hrabiego Petera powrócić. Ten ofiarował kościołowi u św. Wincentego Relikwie Świętego od którego imię nosił. Otrzymał je od Arcybiskupa Fryderyka w Magdeburgu w podarunku y7). Jeszcze są dwa Kościoły na Ostrowie Tumskim [aufm Dom], które również przez niego zostały zbudowane; te…
[Przypisy]:
[x7] Dokumenty tyczące się tych sporów, które od roku 1193 — 1234 trwały, są jeszcze wszystkie w Oryginale w Archiwum Klasztornym u św. Wincentego zachowane. Można stąd wiadomość, którą Henel. in Breslogr. Renou. Mst. z Joa. Hessi Silesia Magna przytacza, sprostować. A. C. 1219. permutatio facta est monachorum nigrorum S. Benedicti de Wratislauia ex monasterio S. Vincentii ad monasterium S. Laurentii prope Calisch in uilla Rosczyes. (Cosezol ma się to zwać [Kościelna Wieś?]) Et albi Praemonstratenses uenerunt ex monasterio S. Laurentii ad monasterium S. Vincentii. Tum nigri ui quasi pulsi sunt, propter enormem eorum uitam tempore Gregorii X. [Roku Pańskiego 1219 zamiana stała się mnichów czarnych św. Benedykta z Wrocławia z klasztoru św. Wincentego do klasztoru św. Wawrzyńca blisko Kalisza we wsi Roszczyce. I biali Premonstratensi przyszli z klasztoru św. Wawrzyńca do klasztoru św. Wincentego. Wtedy czarni siłą jakby wypędzeni zostali, z powodu występnego ich życia za czasów Grzegorza X.] To musi chyba Honor III. się zwać, gdyż Gregor. X. siedział 1271 — 74. na Papieskim Stolcu. Joa. Hess. dał się tutaj przez Benedict. de Posn. zwieść, który ten sam anachronizm popełnił.
[y7] Liczne Śląskie Kroniki, jak też Chronograph. Saxo donoszą o tym; inne mówią, że te Relikwie z Włoch przywiózł.
Strona 229
…kościoły św. Idziego i Marcina; ten pierwszy przy Kościele Katedralnym ku Północy wzniósł na pamiątkę swego syna o tym samym imieniu; ten ostatni, tuż przy Książęcym Zamku, dał Mnichom od św. Wincentego. Także zaczął budować Kościół św. Michała, który jego Zięć Jaxa, Książę Serbii [Serbów/Łużyc] dokończył z7).
[Przypisy]: [z7] — istnieje wiele kościołów w Polsce i Śląsku przez niego zbudowanych i ufundowanych — u św. Michała przed kościołem św. Wincentego we Wrocławiu: co jak wnosi się z pewnych Przywilejów przed kościołem błogosławionej Dziewicy na piasku stało, (tego nie mówi żaden Przywilej; lecz jest to tylko błędne niezrozumienie miejsca w akcie fundacyjnym, gdzie z kontekstu wynika, że słowa: Kaplicę obok klasztoru błogosławionej Marii Dziewicy, którą Piotr budował, na cześć św. Michała wzniesioną, wraz ze wszystkim, co do niej należy, temuż Klasztorowi i Radulfowi tegoż Klasztoru Opatowi pierwszemu udzielił i zatwierdził do posiadania na zawsze — koniecznie o Klasztorze św. Wincentego rozumieć trzeba, co też następujące określenie potwierdza: kościoła św. Marii Dziewicy i Świętego Wincentego.) i w naszych już czasach może po raz trzeci znowu przebudowywany; chociaż ten kościół potem przez Jaxę zięcia Piotra wykończony został. Także u Św. Marcina w zamku Wrocł. który wcześniej mnisi u św. Wincentego posiadali. U Św. Idziego obok kościoła Katedralnego św. Jana Wrocł. który z miłości do Syna swego Idziego wzniósł. Benedykt z Pozn. Historia Piotra Hrabiego z Danii. fol. 3. b.