W tym rozdziale autor zajmuje się próbą ustalenia czasu powstania Wrocławia. Analizuje dowody językowe (obecność Słowian), geograficzne (współrzędne Ptolemeusza i teoria „Budorgis”) oraz sprzeczne relacje kronikarzy, dochodząc do wniosku, że miasto istniało prawdopodobnie już w pierwszej połowie X wieku, przed panowaniem Mieszka I.
Strona 91
List Ósmy.
Wrocław, dnia 15 kwietnia 1780.
Mamy, tak w odniesieniu do Śląska, jak i w szczególności Wrocławia, ani mitologicznego, ani heroicznego wieku, jak Grecy i Rzymianie, a także większość ludów Azji. Czy jesteśmy w lepszej sytuacji niż oni? Wiemy przecież, że w tej dziedzinie historii, która jest tym, czym na mapach najstarszych opisywaczy ziemi były suche, pełne dziczy pustynie piaskowe, niedostępne bagna, Góry Scytyjskie i Morze Lodowate [m3], nic nie wiemy. I to jest granica, której badacz historii nie przekracza. Byli wprawdzie niektórzy, co zadali sobie trud, by podsunąć nam filologiczne fantazje o ludach, które miały mieszkać na Śląsku krótko przed i po chrześcijańskiej rachubie czasu, których imiona zachował Tacyt. Jednakże badacz prawdy i przyjaciel prawdziwej historii traktuje tego rodzaju zajęcia jako grę fantazji, którą pozwala każdemu, nie przeszkadzając mu, bawić się wedle upodobania. Tylko nie można od niego żądać, by w tych dowcipnych tworach, które jak bańki wodne w powietrzu znikają, miał mieć upodobanie. Że Niemcy pierwotnie zamieszkiwali Śląsk, o tym…
[Przypisy]:
[m3] Plutarch. Vit. parallel. T. I. p. 3, ed. Stephan. Przekład von Schiracha Biografii Plutarcha, Berlin 1777. część 1, s. 3. Tezeusz.
Strona 92
…są mieszkańcy gór dowodem; że jednak Słowianie w szóstym stuleciu wdarli się także na Śląsk aż po stóp gór i tamże osiedlili, tego jest również trwałym dowodem prosty pas wsi od Wrocławia na południowy wschód, w których jeszcze teraz mówi się językiem polskim. Tak widzi się jeszcze po szeregu stuleci bieg, który wzięła lawa z Etny lub Wezuwiusza, albo dokąd wulkany rozrzuciły swój popiół. Z tego wynika, że przy budowie Wrocławia Słowianie przebywali w tych okolicach; czy zaś starzy, niemieccy mieszkańcy szczepowi pozostali tam mniej lub bardziej, wolno każdemu wierzyć lub nie: dalej [wynika], że prawdziwą nazwą miasta jest Brodslave (Wrotslave) Slavenfurt [Słowiański Bród]. Można więc całkiem spokojnie porzucić wszystkie te ryzykowne badania i wyimaginowane odkrycia o budowniczym Wrocławia, i uważać je bezpiecznie za bajki. Wprawdzie byłoby lepiej, gdybyśmy znali historię budowy i obyczaje pierwszych mieszkańców tego miasta. Ale któż mógłby wymagać od wykształconego narodu, Rzymian, albo żądać od Franków, którzy mieli do czynienia z samymi sobą, by kierowali swą uwagą dokładnie na to, co działo się na Śląsku od początku ery chrześcijańskiej aż do jedenastego stulecia, i by mieli nam pozostawić opisaną szczegółowo budowę miast i sposób życia mieszkańców. Gdyby Ditmar żył jeden lub dwa wieki wcześniej i przybył na Śląsk…
Strona 93
…Śląsk, wtedy dokonałby tego, czego Hermann w swojej Maslographia żąda na poważnie [n3]. Ten jest pierwszym, który wymienia nazwę Wrocławia [o3], i z jego wiadomości można prawdopodobnie wnosić: że…
[Przypisy]:
[n3] Obcy i sąsiedzi powinni byli to uczynić; ale oni też nie zatroszczyli się o to, dlatego od VI do VIII wieku jest taka niepoprawność w historii o Rebus Germanicis et Sarmaticis [Rzeczach Germańskich i Sarmackich], że nic ponad to. Maslograph. s. 74.
[o3] Miejsca te są zbyt godne uwagi, by ich tu czytelnikom nie przedłożyć. Ditmar wymienił Wrocław po raz pierwszy, gdy cesarz Otto III pielgrzymował do grobu św. Wojciecha w Gnieźnie w r. 1000: — Fecit (Otto III.) ibi Archiepiscopatum — eidemque subiiciens — Episcopum — Joannem Wiotislaensem —. [Ustanowił (Otto III) tam Arcybiskupstwo — i temuż poddając — Biskupa — Jana Wrocławskiego]. Lib. IV. p. 84. ed. Maderi. W historii śląskiej kampanii cesarza Henryka II w latach 1016 i 17 wymienia Ditmar miasto po raz drugi, po tym jak dał wiadomość o nieudanym oblężeniu miasta Niemczy. Bolislavus uero in Worzislaua ciuitate euentum rei solicitus expectans, cum Imperatorem abisse, urbemque suam incolumen stare audiret, laetatur, militibusque congaudet. [Bolesław zaś w mieście Wrocławiu wynik rzeczy z troską oczekując, gdy usłyszał, że Cesarz odszedł, a miasto jego całe stoi, cieszy się i wraz z żołnierzami raduje]. Lib. VII. p. 223. ed. Maderi. Jeśli porówna się z tym Ditmarus restitutus w: Leibnit. Scriptor. Brunsuicens. Hanover. 1707. Tom. I., to znajdzie się tam s. 357 również Wiotislaensem i s. 416 Worzislaua. Jednakże wpada w oczy, zwłaszcza tym, którzy mieli w rękach wiele starych rękopisów, że w obu miejscach zaszedł błąd w pisaniu lub czytaniu; w pierwszym powinno stać r zamiast i, a w drugim o przed r: i nazywać się Wrozislaua. Byłoby…
Strona 94
…Breslau [jest] starszy, niźli książę Mieslav; bo w przeciwnym razie mówiłby on o mieście jako dopiero co nowo założonym, z pewnością zaznaczyłby, że Mieslav jest jego budowniczym; skoro o tym księciu przytacza tak wiele innych osobliwości.
Tak starym nie uczyni go teraz chyba nikt więcej, jak pierwszy autor tej opinii, który podał go za Budorgis Ptolemeusza [p3] i wszyscy ci, którzy poszli w tym za nim [q3], co…
[Ciąg dalszy przypisu (o3) ze strony 93]:
…Byłoby dla historii niemieckiej bardzo korzystne, gdyby mąż o dyplomatycznym wejrzeniu wydał krytycznie Ditmara według istniejących jeszcze teraz rękopisów.
[p3] Joh. Hess w swoim egzemplarzu Claud. Ptolomei Geographia Argent. 1513. Fol., który teraz znajduje się w bibliotece u św. Bernardyna, na mapie Quarta Europae tabula Germania magna nad Budorgis, Wratislauia, jak też na marginesie mapy jeszcze raz Wratislauia Ptol.° Budorgis własnoręcznie czerwonym atramentem napisał, i to około 1526. Jest on pierwszym znanym Ślązakiem, który bierze Budorgis za Wrocław. Czy poprzedził go w tym jego przyjaciel Bilibald Pirkheimer w swoim przetłumaczonym Ptolemeuszu i Germaniae explicatio?
[q3] Za Hessem poszli: Franz Faber, Napold, Cureus, Schickfus i inni. Z cudzoziemców Andr. Althammer: Vrbium amplissima est Vratislauia, Budorgis Ptolemaeo, uulgo Breslau dicta, episcopalis et metropolis, priuatis publicisque aedificiis magnifice exornata: et ab Laurentio Coruino celebrata, quam hodie splendidiorem reddunt D. Ioh. Hessus et D. Ambrosius Moibanus, clarissima duo lumina et Euangelii tubae, ad Oderam sita est. [Miastem najwspanialszym jest Wratislawia, u Ptolemeusza Budorgis, pospolicie Wrocław zwana, biskupia i stolica, prywatnymi i publicznymi budynkami wspaniale ozdobiona: i przez Wawrzyńca Korwina sławiona, którą dziś wspanialszą czynią doktor Jan Hess i doktor Ambroży Moiban, dwa najjaśniejsze światła i trąby Ewangelii, nad Odrą jest położona]. Andr…
Strona 95
…przeważnie są poetami, którym też owo Budorgis zostało całkiem pozostawione na własność [r3]. Z porównania wysokości bieguna [szerokości geograficznej] Budorgis i Wrocławia daje się ta rzecz najlepiej zobaczyć i rozstrzygnąć:
| Wysokość Bieguna [Szer. geogr.] | Długość | |
| Budorgis | 50° 30′ | 40° — |
| według Ptolem. | ||
| Breslau | 51° 10′ | 34° |
| według Henela | ||
| 51° 10′ | 39° 48′ | |
| według Schickfusa | ||
| 53° 5′ | 39° 6′ | |
| według Sarniciusa | ||
| 51° 6′ ½ | 34° 45′ | |
| według Pana Prof. Scheibela |
Że…
[Ciąg dalszy przypisu (q3) ze strony 94]:
…Andr. Althameri Commentaria in Taciti Germaniam, August. Vindel. 1580. 8. p. 489. Podobnież Germaniae ueteris et nouae descriptio Andr. Althameri. Franckf. 1617. 8. p. 513. która jest jedną i tą samą książką co Komentarz. Nie można sobie wyobrazić nic bardziej komicznego, niż to co pisze Lucae: Także opinię Ptolemeusza, jakoby stare Budorgis było dzisiejszym Wrocławiem, wielu widzi wątpliwymi oczami. Schlesiens curiöse Denkwürdigkeiten, oder volkommne Chronik. s. 813. Czyż można by zaufać, że kaznodzieja dworski, mąż, który z historii uczynił swoje ulubione zajęcie, mógł coś takiego napisać?
[r3] Franz Faber jest pierwszym wśród poetów, który Budorgis niejako poświęcił do poetyckiego użytku…
Strona 96
…Że to ostatnie oznaczenie jest najpoprawniejsze, zapewni każdemu nazwisko autora. Prawdopodobnym jest wprawdzie, że w tak dogodnej okolicy, gdzie łączy się wiele rzek, a zwłaszcza gdzie Oława wpada do Odry, już w pierwszych stuleciach ery chrześcijańskiej zostały wzniesione chaty, i że od czasu, da die Slaven Schlesien überschwemmt [gdy Słowianie zalali Śląsk], gdy w tej okolicy przeprawili się przez Odrę, wielu z nich osiadło na stałe. Ale ta prawdopodobna opinia nie upoważnia nikogo, by z Weleslavinem i Cuthenem, dwoma nowszymi czeskimi dziejopisami, przyjąć, że Wrocław, jako miasto, został zbudowany w roku 660 [s3]. Ani by z Alb. Kranzem twierdzić: że za czasów Karola Wielkiego miasto to zostało założone przez księcia Wratislava, brata Urislausa, który wówczas, według…
[Ciąg dalszy przypisu (r3) ze strony 95]:
…[Cytaty łacińskie z poezji, w których występuje nazwa Budorgis — Faber, Radeck, Cober].
Zastęp takich, którzy do swych wierszy przeszczepili Budorgis, jest nieprzebrany, zwłaszcza piosenkarzy weselnych i pogrzebowych.
[s3] Von Wratislaus Princeps Lucensis et partis Silesiae. Bohusl. Balbin. Epitom. rer. Bohem. L. 1. C. 10.
Strona 97
…według jego podania, władał Śląskiem [t3]; do którego Rapold [u3] i astrolog Henela [x3] są najbliżsi. Inni przyjęli budowę miasta przed czasami księcia Mislava, jak Henninges [y3] i Sommersberg [z3], nie podając tego przyczyny; którą jednak wskazano wyżej przy Ditmarze. Opinia Długosza, który przypisuje ją księciu Mieslavowi, bez oznaczania roku [a4], jest najbardziej chodliwa. Trudno uwierzyć…
[Przypisy]:
[t3] Vandalia L. I. C. 20. Kranz źle zrozumiał wiadomość Cosmasa z Pragi, który pisze to o Wladislavie w Czechach, położonym między dwiema górami. Taki błąd mógł popełnić tylko ten, kto nigdy nie widział Wrocławia, ani też nie czytał jego opisu.
[u3] Arbitror, ut non obscure ueteres innuunt Annales, conditam eam esse, ante annos circiter octingentos, quando Germani ad imperii Romani fastigium ascenderent. [Sądzę, jak niejasno wskazują stare Roczniki, że założono je przed około ośmiuset laty, kiedy Germanie wstępowali na szczyt Cesarstwa Rzymskiego]. Sommersb. Scriptor. Siles. T. I. p. 112. Rapold pisał to około 1560. Zatem według niego rok 760 [był rokiem] budowy miasta. Roczniki, na które się powołuje, mogą już teraz nie istnieć.
[x3] Ex Astrologis nonnemo septimum et quadragesimum huius seculi annum scripsit esse urbis nostrae octingentesimum undequinquagesimum. [Z Astrologów niejeden napisał, że rok czterdziesty siódmy tego wieku jest naszego miasta osiemset pięćdziesiątym dziewiątym]. Henel. Breslogr. renouat. Msta. To byłby 798.
[y3] Theatr. Genealog. T. IV. P. II. p. 284.
[z3] Mihi Mieslao antiquior est Vratislauia — tamen — confitendum est, primam originem ab omnibus ignorari. [Dla mnie Wratislawia jest starsza od Mieszka — jednak — trzeba wyznać, że pierwotne pochodzenie jest wszystkim nieznane]. Lemmat. hiftor. ad Vratisl. p. 57.
[a4] Vratislauia a Mieczlaw Polonorum Principe sub quo primum Poloni a Diis gentium ad Christianitatis… [Wratislawia przez Mieczysława Księcia Polaków, pod którym najpierw Polacy od Bogów pogańskich do (praw) Chrześcijaństwa… – ciąg dalszy na str. 98]
Strona 98
…uwierzyć, w jakie to rozmaite glossy ten dziejopis został wzbogacony przez tych, którzy go używali. Henelius i Nicol. Polius mówią: że on oznaczył rok 983 [b4]. Lucae, że rok 998 [c4]. Cureus, krótko przed tym, nim pisano po narodzeniu Chrystusa 1000 [d4]. Hanke idzie…
[Ciąg dalszy przypisu (a4) ze strony 97]:
…iura conuersi sunt, condita, Cathedrae honore, et corporibus beatorum Martyrum ac templis Sanctorum pulcro opere fabrefactis, fluuioque Guttalo illam alluente celebris. […nawrócili się, założona, zaszczytem Katedry i ciałami błogosławionych Męczenników oraz świątyniami Świętych piękną robotą wykonanymi, i rzeką Guttalo [Odra?] ją oblewającą sławna]. Histor. Pol. L. 1. p. 40. T. I. ed. Lips. To są wszystkie osobliwości, które Długosz uznał za dobre wskazać o Wrocławiu. Miejsce to było przez wszystkich następnych dziejopisów uważane za klasyczne.
[b4] Dlugossius — Vratislauiam — a Micislao I. Polonorum Principe, — circa annum Chr. 983. conditam fuisse — commemorat. [Długosz — wspomina, że Wratislawia — przez Mieszka I Księcia Polaków — około roku Chr. 983 została założona]. Breslogr. renou. Msta. C. II.
Mieslaus, pierwszy ochrzczony Książę w Polsce, który zmarł w r. 999 [błąd, powinno być 992], założył ją w 983 jako miasto, jak donosi Dlugossus. Nicol. Pol. historischer Brand- und Feuer-Spiegel. s. 19. We Wrocławskich Rocznikach wyjaśnił się inaczej, s. 10. Autograph. Krótko przed swym (Mieslava) śmiertelnym odejściem miał on obok innych miast i zamków także Wrocław zbudować i odnowić.
[c4] Schlesiens curiöse Denkwürd. s. 813. Widać jawnie, że odpisał to od Cureusa.
[d4] Ponieważ Cureus wierzył, że szerokość i długość miasta Wrocławia zgadza się niemal z Budorgis Ptolemeusza; poważył się na domysł: że została zbudowana przez księcia Ligiów, Bidericha. Annal. Siles. s. 269.
Strona 99
…idzie tutaj najbezpieczniej, i stawia między 964—999 [e4]. Balbin nieco po roku 1000 [f4]. W którym to jednak Mieslav miasta niemożliwie mógł zbudować.
[Ciąg dalszy przypisu (d4) ze strony 98]:
…s. 269. Owo Budorgis miało, po tym jak Słowianie wdarli się na Śląsk, zostać opuszczone przez starych mieszkańców, a ponieważ już wcześniej przez wojny Attyli wiele ucierpiało, w końcu całkiem zniszczone; tak że ledwie jakieś nieznaczące gruzy pozostały. s. 270. Mieslav miał je ze starych upadłych zgliszcz znowu wznieść, i to według Długosza krótko przed r. 1000. (Tłumaczenie Heinr. Rätela. s. 277.) Jednakże właściwie miał on położyć ku temu fundament; ale kształt miasta miała ona otrzymać dopiero w czasie, gdy Czesi panowali nad Śląskiem w r. 1030. Annal. Siles. s. 270.
[e4] Hanke nie mógł pojąć, jak Henel i Pol doszli do tego, że rok 983 położyli na rachunek Długosza. Jednak gdyby sprawdził Długosza, to wpadłby na ich ślad. Do r. 983 pisze Dlugoss — primus Vratislauiensis Episcopus, qui Smogorzouiensis tunc intitulabatur — moritur [pierwszy Biskup Wrocławski, który Smogorzowskim był wówczas tytułowany — umiera]. Oni uchwycili słowo Vratislauiensis pobieżnym rzutem oka i połączyli z tym: Breslau erbauet [Wrocław zbudowany]; zatem 983 Histor. Polon. T. I. p. 107. ed. Lips. Poza tym Hanke, tak jak wszyscy inni śląscy dziejopisarze, rok śmierci księcia Mieslava odpisał od Długosza. Jednakże on zmarł już w 992. Oto dowód: A. D. 992. regni autem tertii Ottonis octauo hic praefatus Dux (Miseco) iam senex et febricitans ab exilio ad patriam transit [Roku Pańskiego 992, ósmego zaś panowania Ottona Trzeciego, tenże wspomniany Książę (Mieszko) już starzec i gorączkujący, z wygnania do ojczyzny przeszedł (zmarł)]. Ditmar. Chronic, L. IV. p. 91. ed. Mader.
[f4] Vratislauia urbs pulcerrima et nulla, etiam Imperialium urbium inferior, Bresla a Silesiis appellatur… [Wratislawia miasto przepiękne i żadnemu, nawet Imperialnym miastom nie ustępujące, Bresla przez Ślązaków zwane… – ciąg dalszy na str. 100]
Strona 100
…Joh. Magirus wyznaczył rok 1030 [g4]. Jeśli porówna się wszystkie te, w większości z powietrza wzięte opinie ze sobą; to zapewne znajdzie się tylko tę, która opiera się na świadectwie Ditmara, i budowę Wrocławia stawia przed czasy księcia Mieslava, mniej więcej w pierwszej połowie dziesiątego stulecia, jako najbardziej prawdopodobną. Gdyby jednak wolało się pozostać w całkowitej niepewności; to można się pocieszyć z Henelem [h4]. Ledwie będzie można sobie schlebiać nadzieją, że kiedyś z jakiegoś w przyszłości odkrytego pomnika da się wywieść bliższe określenie czasu budowy miasta. Wiek naszej kuli ziemskiej ważono się wprawdzie w naszych oświeconych i daleko widzących czasach określać z różnych warstw ziemi. Jednakże znaczyłoby to posuwać rzecz za daleko, gdyby chcieć to samo zastosować do miast, i ich wiek z tego, co z ich…
[Ciąg dalszy przypisu (f4) ze strony 99]:
…pellatur, condita est a Mieczislao Polonorum Principe paulo post A. Chr. 1000. [zwane, założone jest przez Mieczysława Księcia Polaków krótko po Roku Chr. 1000]. Miscell. Bohem. Dec. I. L. III. C. 6. §. 5. p. 52. Taki anachronizm jest trudny do wybaczenia znawcy historii, jak Balbin.
[g4] Johannes Magirus longe recentiorem facit, dum in Almenechiacis suis eundem annum notat esse ab urbe condita 617. qui in Annum Chr. incideret 1030. quo tempore Micislaum II. in Polonia rerum fuisse potitum constat. [Johannes Magirus czyni je znacznie nowszym, gdy w swoich Almanachach notuje, że tenże rok jest od założenia miasta 617, który przypadałby na Rok Chr. 1030, w którym to czasie wiadomo, że Mieczysław II w Polsce sprawował rządy]. Henel. Breslogr. renou. Mst. C. II.
[h4] Nec in eo sane Vratislauiae aut opes sitae sunt, aut uersatur salus. [Ani w tym zaiste nie leżą bogactwa Wratislawii, ani nie od tego zależy jej zbawienie/pomyślność]. Ibid. eod.
Strona 101
…ich gruntu wykopano, zgadywać, albo wręcz ustalać. Ziemia skrywa wprawdzie jeszcze wiele starej historii w swym łonie, więcej niż zawierają kroniki, i nasi wnukowie kiedyś je wykopią; ale nigdy nie znajdzie się w niej początków miast. Podziemny Wrocław przyniósłby czytelnikom, zwłaszcza gdyby go opisał mąż ze szkoły Kirchera lub Boulainvilliersa, wiele rozrywki; do wyjaśnienia obecnych badań jednak nic by nie wniósł; także piwnice ozdobione malarskim złotem nie, które całkiem niezawodnie są dziełem siedemnastego stulecia. Nasi starzy przodkowie wyciągnęliby nas najlepiej z tego kłopotu, gdyby świętowali pierwszy jubileusz miasta. Jednakże nie należy im tego poczytywać za przeoczenie, albo winę; albowiem w jedenastym stuleciu takie rzeczy nie były w modzie.
