Po zburzeniu przez protestanckich Wrocławian w 1529 roku romańskiego opactwa na Ołbinie, w miejscu stojącego tu wcześniej romańskiego kościoła św. Michała Archanioła wzniesiono nowy kościół z drewna i cegieł (budowa 1589-1609, rozbiórka 1871). Ok. 1755 r. narysował go Friedrich Bernhard Werner, dzięki któremu posiadamy dziś rysunki setek obiektów na Dolnym Śląsku. Rysunek kościoła św. Michała na Ołbinie prezentuje się tak (skan z Topografii Wernera ze zbiorów BUWr):

Werner, który urodził się w 1690 r. w okolicach Kamieńca Ząbkowickiego, w Topoli. Miał katolickich rodziców, którzy nadali mu imiona ponoć po swym panu, opacie Friedrichu Steinerze (zm. 1681) oraz Bernardzie z Clairvaux – cysterskim świętym. Werner nazywał sam siebie kamienieckim dzieckiem klasztornym (Camenzisches Stiftskind). Z pewnością zatem swe uwagi o kościele św. Michała pisał z perspektywy katolickiej.

A pisał tak:

Ten jest pamiątką po stojącym w owym miejscu Klasztorze św. Wincentego, który posiadał prawo parafialne dla tej okolicy i na Ołbinie [Elbing]. Do tego prawa kościół ten – chociaż wzniesiony tylko z drewna i cegieł – został na nowo odbudowany, ponieważ miasto przywłaszczyło sobie wszystkie dostępne materiały budowlane. To, co z tego zburzonego klasztoru pozostało, co nie tylko na modłę luterańską obrócono w gruzy: ołtarze, epitafia, wszystkie wizerunki ukrzyżowanego Jezusa, Jego błogosławionej Matki i Jego kochanych Świętych, z wielkim szyderstwem i kpinami itd. Przez tę ślepą i rozwścieczoną diabelską hałastrę [Teufels-Gesöckel] porozbijane, nogami podeptane, do pieca wrzucone itd.

Co zaś z kamieni, posągów i architektury nadawało się jeszcze do użytku, zwieziono do miasta i tam wykorzystano.

Ta destrukcja dokonała się pod pozorem zagrożenia ze strony wściekłych Turków, które przecież na Śląsku nie mogło być tak wielkie, lecz była to jedynie religijna uraza (Religions Pique), co było widać jak na dłoni, zwłaszcza że pospólstwo odgrażało się: »Skoro tylko z tym się uporamy, ruszymy na Katedrę [Dohm]«. Zobacz: Akta Religijne Buckischa.

Opis ten znajduje się w sąsiedztwie rysunku, który umieściłem powyżej. Werner miał w zwyczaju notować istotne informacje o rysowanych obiektach.

O ołbińskim opactwie pisałem tutaj. Wspominam tam też o tym, że romański klasztor został zniszczony nie ze względu na zagrożenie tureckie, ale z niechęci protestanckiego Wrocławia do katolickiego Ołbina, i gdy tylko nadarzyła się okazja do zniszczenia klasztoru, łatwo z niej skorzystano. Werner również potwierdza tezę o tym, że intencje zniszczenia klasztoru związane były z niechęcią do katolików. Grobowiec fundatora – Piotra Włosta – rozgrabiono, a jego głową ponoć grano jak w piłkę.

Obok głównej świątyni tamtego klasztoru, stanął mniejszy kościół – św. Michała, ufundowany przez zięcia Włosta, Jaksę. Tympanon z tego kościoła (pierwszego kościoła św. Michała) odnaleziono na terenie Arsenału w latach 60. Dziś można go obejrzeć w Muzeum Architektury we Wrocławiu (fot.).

Drugi kościół św. Michała powstał wkrótce po zniszczeniu romańskiej świątyni mniej więcej w tym samym miejscu, co poprzednia świątynia tego samego wezwania. Na rysunku widać lokalizację romańskiej świątyni św. Michała w sąsiedztwie monumentalnej głównej bazyliki (dziś mniej więcej w jej miejscu stoi trzeci – neogotycki kościół św. Michała). Kościół św. Michała był być może pierwotnym kościołem osady, a fundacja Jaksy była przebudową.

Rzut okiem na widok utworzony na podstawie rysunku opactwa autorstwa Wernera, który musiał się posługiwać nieznanym nam źródłem z epoki funkcjonowania ołbińskiego opactwa. Kościółek widoczny po lewej stronie przed frontem bazyliki to pierwszy kościół św. Michała – fundacji zięcia Włostowica – Jaksy. W tyle widoczne są zabudowania dworu Włosowica (teren dzisiejszego Parku Tołpy przy skrzyżowaniu Wyszyńskiego i Nowowiejskiej).

Drugi kościół św. Michała rozebrano w 1871 r., kiedy był już w bardzo złym stanie. W jego sąsiedztwie w tym czasie wybudowano z fundacji katolickiego biskupa Heinricha Förstera istniejący po dziś dzień neogotycki trzeci kościół św. Michała Archanioła (przez pewien czas stały obok siebie oba te kościoły – początek budowy nowego kościoła to 1862 r.).

Stary kościół prezentował się na rysunku z 1803 r. (wg F. G. Endlera, „Breslauer Erzähler” 4, 1803, nr 40, po s. 626).

Oraz na rysunku tuż sprzed rozbiórki (1871) (Rübezahl. Der Schlesischen Provinzialblätter Jahrgang 75 (1871) s. 557):

I na koniec mały bonus. Tak kościółek mógł wyglądać za czasów Wernera (1755). Grafika wygenerowana z pomocą ai na podstawie rysunku Wernera: